Podróż na Wschodnie Podole – część 4

Rankiem, po dwóch noclegach i dniu spędzonym w Winnicy, ruszyliśmy dalej.

Przed nami był Bracław i kolejne miejsca, które stopniowo wyłaniały się z mapy rodzinnej historii. Lato 2019 roku sprzyjało takim podróżom. Byliśmy w drodze, z notatkami ojca, własną ciekawością i nadzieją, że uda nam się odnaleźć choćby ślady miejsc, które od pokoleń pozostawały częścią naszej rodzinnej opowieści.

Stanisław i Jeremiasz przybyli na wschodnie Podole w 1606 roku z listami polecającymi i całym swoim młodzieńczym przekonaniem, że potrafią zbudować własny los.

My przyjechaliśmy cztery stulecia później, prowadzeni nie listami polecającymi, lecz zapiskami mojego ojca:

Pewnego ranka porucznik Szandorowski zebrał ludzi na dziedzińcu.

— Za trzy dni ruszamy ku Dzikim Polom. Rozkazy przyszły w nocy. Idziemy ku dolnemu Bohowi. Ostatnie czambuły widziano tam jeszcze przed śniegami. Starosta chce wiedzieć, czy ordy nie szykują większego najazdu.

Kozak Hryćko uśmiechnął się pod nosem.

— Step teraz piękny będzie. Trawa młoda, powietrze czyste… i Tatarzyn głodny po zimie.

— Umiesz człowieka pocieszyć — mruknął Stanisław.

Wieczorem zamek ucichł wcześniej niż zwykle. Ludzie szykowali się do drogi. Stanisław długo siedział sam, przeciągając osełkę po klindze szabli. Po raz pierwszy miał ruszyć tak daleko w step — nie na krótką strażniczą wyprawę, lecz tam, gdzie człowiek znikał czasem bez śladu.

W końcu wstał i poszedł do kancelarii.

— Słyszałeś już? — spytał.

Jeremiasz skinął głową.

— Cały zamek słyszał.

Przez chwilę milczeli.

— Wrócisz? — zapytał w końcu Jeremiasz.

Stanisław uśmiechnął się lekko.

— Wrócę. A ty dopilnuj lepiej, żeby było do czego wracać.

Nazajutrz o świcie kwarciani ruszyli.

Konie parskały w chłodnym powietrzu, a nad stepem unosiła się mgła pachnąca mokrą ziemią. Brama zamkowa otworzyła się ciężko.

Jeden po drugim wyjeżdżali na trakt.

Potem mgła pochłonęła zamek, jakby nigdy go tam nie było. Przed nimi rozciągał się step — ogromny, mokry od wiosny i milczący jak morze przed burzą.

Nie wiedziałam, ile jeszcze uda nam się zobaczyć ani jak wiele szczegółów rodzinnej tradycji znajdzie potwierdzenie w źródłach. Wiedziałam natomiast, że czasami wystarczy przyjechać do miasta, stanąć nad rzeką, otworzyć zeszyt ojca i przez chwilę wyobrazić sobie dwóch młodych ludzi, którzy właśnie przekraczają próg nowego życia.

Bo nie zawsze trzeba odnaleźć mury, żeby odnaleźć historię.

Podczas podróży korzystaliśmy z radiotelefonów CB, które pozwalały nam utrzymywać łączność między samochodami. Było to wygodne rozwiązanie, niezależne od zasięgu sieci komórkowej i niewymagające dodatkowych opłat. Ustaliliśmy kanał 28 w modulacji AM, dzięki czemu mogliśmy na bieżąco rozmawiać i przekazywać sobie informacje o drodze.

– Zaraz będziemy w Bracławiu – powiedział Karol. – Zaczynam się zastanawiać, jak właściwie wyglądało to miasto na początku XVII wieku.

– No właśnie – włączył się Konrad. – Czy zostało tam cokolwiek z tamtego okresu?

– Niewiele, a właściwie prawie nic, co można by bezpośrednio powiązać z początkiem XVII wieku – odpowiedziałam. – Dawny zamek zniknął, zmienił się układ miasta, a kolejne stulecia mocno przekształciły tę przestrzeń.

– To co właściwie wiemy o dawnym Bracławiu? – zapytała Majka.

Przypomniałam sobie opracowanie Bohdana Cherkesa i Ilii Łytwynchuka, w którym autorzy podejmowali problem odtworzenia dawnego układu urbanistycznego miasta.

– Czytałam badania dotyczące historycznej przestrzeni Bracławia. Wynika z nich, że odtworzenie pierwotnego układu jest dziś niemożliwe. Co ciekawe, w XVIII wieku zabudowę miejską przesunięto na drugi brzeg rzeki. Można więc powiedzieć, że miasto stopniowo zmieniło swoje miejsce i oblicze.

– Czyli dzisiejszy Bracław to nie jest już ten Bracław, który znał Stanisław? – upewnił się Konrad.

– Zdecydowanie nie. Nie zobaczymy tych samych ulic, zabudowań ani przestrzeni miejskiej. Od tamtych czasów minęły cztery stulecia. Zmieniały się granice, administracja, mieszkańcy i całe otoczenie. Ale Boh pozostał. Stanisław żył w krajobrazie, którego najważniejszym elementem była właśnie ta rzeka. Można było stanąć nad brzegiem i pomyśleć, że właśnie tędy biegły drogi, którymi przed wiekami przemieszczali się ludzie, że na tych samych wodach odbijało się niebo, choć brzegi wyglądały już zupełnie inaczej.

Kiedy zbliżaliśmy się do Bracławia, wiedzieliśmy już, że nie zatrzymamy się tutaj by szukać pozostałości dawnego miasta. Choć Bracław odgrywał ważną rolę w życiu Stanisława, nasz cel znajdował się nieco dalej. Kilkanaście kilometrów od miasta, w malowniczym zakątku nad Bohem, znajdowała się miejscowość, która była świadkiem jego codziennego życia.

W styczniu 1614 roku Stanisław podjął decyzję.

Za oszczędności, które od lat przechowywał i pomnażał dla niego Jeremiasz, kupił niewielki majątek ziemski w Wojtowcu nad Bohem. Dworek z folwarkiem. Cena była wyjątkowo korzystna.

Na Bracławszczyźnie wielu ludzi sprzedawało ziemię tanio. Strach miał własną wartość. Tatarskie szlaki nie przebiegały daleko. Nie każdy chciał żyć tak blisko niebezpieczeństwa. Stanisław chciał.

Po raz pierwszy od dawna poczuł, że buduje coś własnego.

Nie tylko dla siebie…

Przed nami był Wojtowiec (obecna nazwa Semenky). Miejski ruch stopniowo ustępował miejsca spokojniejszym drogom. Po obu stronach rozciągały się pola, a pomiędzy nimi pojawiały się pojedyncze zabudowania. Boh raz po raz przypominał o swojej obecności, choć nie zawsze był widoczny z drogi. W okolicy Wojtowca rzeka tworzyła charakterystyczne zakola, otaczając pola, łąki i niewielkie skupiska domostw.

Zatrzymaliśmy się nad samym Bohem.

Nie szukaliśmy materialnych śladów po Stanisławie. Wiedzieliśmy, że nie znajdziemy tu niczego, co pozwoliłoby nam bezpośrednio dotknąć jego historii. Nie oczekiwaliśmy również, że krajobraz zachował się przez cztery stulecia w niezmienionej postaci. Wystarczająco dużo czasu upłynęło, by przyroda i działalność człowieka nadały temu miejscu zupełnie inny kształt.

Chcieliśmy po prostu stanąć nad rzeką.

Przed nami rozciągał się Boh – spokojny, szeroki, otoczony zielenią i polami. Płynął swoim odwiecznym rytmem, jakby nie wiedział, że dla czworga podróżnych przybyłych z Krakowa jest czymś znacznie więcej niż tylko kolejnym punktem na mapie.

– No i jesteśmy – powiedział Karol.

Majka rozejrzała się dookoła.

– Pięknie tutaj.

Konrad podszedł bliżej brzegu.

– Trudno uwierzyć, że jesteśmy tak daleko od domu, a jednocześnie tak blisko miejsca, o którym tyle słyszeliśmy.

Z zeszytu ojca:

Stary dwór, choć zbudowany solidnie, wymagał napraw i wzmocnień. W niespokojnych czasach, gdy tatarskie zagony mogły pojawić się na kresowych szlakach niemal bez ostrzeżenia, sam wygodny dom nie wystarczał.

Na wzgórzu nad Bohem rosła więc nowa palisada, pogłębiano rów, wzmacniano bramę i przygotowywano stanowiska dla straży. Dwór powoli zmieniał się w niewielką twierdzę – taką, która mogła zapewnić schronienie domownikom i czeladzi podczas nagłego najazdu. Nie wszystkie prace były jeszcze ukończone, lecz budynek nadawał się już do zamieszkania.

Boh płynął swoim rytmem, a my staliśmy, wpatrując się w jego nurt i otaczającą nas przyrodę. Stanisław zapewne również kiedyś tak patrzył na tę rzekę. Być może nawet z tego samego miejsca. Nie wiedział tylko, że cztery stulecia później ktoś przyjedzie tu samochodem, wyciągnie z bagażnika zeszyt i spróbuje odtworzyć w wyobraźni świat, w którym przyszło mu żyć.

Stanisław wracał właśnie do Wojtowca. Tym razem nie sam. W kolebce, zaprzężonej w dwa kare konie jechała Helena, poślubiona niedawno żona. Towarzyszyła jej panna Dorota Ostrowska – ciotka i zarazem najbliższa powierniczka, niewiele starsza od samej Heleny. Obie kobiety spoglądały na rozległe przestrzenie kresowej ziemi. Kiedy orszak minął ostatnią kępę starych dębów, oczom Heleny ukazał się wreszcie jej nowy dom.

Na lekkim wyniesieniu nad zakolem Bohu stał dwór – surowy, masywny i dumny. Wzniesiony z potężnych dębowych belek i osadzony na wysokiej kamiennej podmurówce, sprawiał wrażenie miejsca stworzonego bardziej do przetrwania niż do wygodnego życia. Wokół niego ciągnęła się świeżo wzniesiona palisada, przy której wciąż krzątali się ludzie.

Wyobrażałam sobie, jak Dorota wychyla się z kolebki i przygląda budowli:

– Ciężko tu będzie przetrwać, ale dom solidny, jak twierdza – zauważyła.

Helena uśmiechnęła się lekko.

– Nie tylko nam moja droga. Tutaj każdemu jest ciężko.

Koła kolebki turkotały po nierównej drodze, a Helena nie mogła oderwać wzroku od dworu. Z bliska wydawał się jeszcze większy niż przed chwilą, gdy ujrzała go zza dębów. Nad palisadą sterczały świeżo zaostrzone pale, a przy bramie uwijali się ludzie kończący ostatnie prace.

— To bardziej warownia niż dwór — odezwała się cicho Dorota.

Stanisław, jadący na czele niewielkiego orszaku, odwrócił się w siodle.

— Jeszcze nie wszystko ukończone — powiedział. — Gdy przyjdzie lato, będzie wyglądał znacznie okazalej.

— Mnie już teraz wydaje się okazały — odparła Helena.

Stanisław spojrzał na nią z wyraźnym zadowoleniem.

Przejechali przez szeroko otwartą bramę. Koła zadudniły na twardym gruncie dziedzińca. Kilka psów myśliwskich wybiegło naprzeciw koniom, szczekając radośnie. Jeden z młodszych pacholików próbował je odganiać, lecz bez większego skutku.

Przed gankiem czekało już kilka osób. Na czele stał zarządca majątku – mężczyzna około trzydziestki, o twarzy ogorzałej od wiatru i słońca. Obok niego ustawili się dwaj zbrojni i kilku służących.

Stanisław zeskoczył z konia.

— Wszystko gotowe?

— Jak tylko mogło być gotowe, jaśnie panie — odparł zarządca z ukłonem. — Izby ogrzane, wieczerza się warzy, a pokoje pani przygotowane.

— Dobrze.

Jeden z towarzyszy Stanisława, rosły szlachcic o sumiastych wąsach, roześmiał się.

— Byle nam gospodyni nie uciekła po pierwszej nocy z tej kresowej fortecy.

— Nie lękaj się, waść — odparła Helena, wychylając się z kolebki. — Nie tak łatwo mnie przestraszyć.

— A to dobrze! — zawołał drugi z mężczyzn. — Bo tutaj nawet wilki wyją po tatarsku.

— Milcz — mruknął Stanisław. — Jeszcze mi żonę wystraszysz.

Mężczyźni śmiali się, ale w ich żartach pobrzmiewała zwyczajna żołnierska serdeczność.

Stanisław podszedł do kolebki. Przez moment patrzył na Helenę bez słowa.

— Witaj w domu — powiedział w końcu, wyciągając do niej dłoń.

Helena ujęła jego rękę i ostrożnie zeszła na ziemię. Poczuła pod stopami twardy grunt dziedzińca. W powietrzu unosił się zapach wilgotnego drewna zmieszany z dymem unoszącym się z kominów.

Za nią wysiadła Dorota.

— Jeśli wszystkie tutejsze dwory pachną pieczenią, to zaczynam lubić tę krainę — oznajmiła.

— To zasługa naszej kucharki — odparł zarządca. — Sama kraina ma także inne zapachy.

— Tego się właśnie obawiam — westchnęła Dorota.

Oczywiście nie zachowały się żadne ślady bytności naszego Stanisława na tej ziemi. Żadne, które można by z całą pewnością powiązać z człowiekiem żyjącym w pierwszej połowie XVII wieku. Ba, trudno byłoby znaleźć nawet materialne pozostałości z późniejszych stuleci. Ale przecież nie po to tutaj przyjechaliśmy, by szukać murów, kamieni czy innych świadectw dawnej obecności.

Chcieliśmy zobaczyć ten krajobraz. Rzekę, jej zakola, rozległe pola i zielone przestrzenie, które być może niewiele zmieniły się od czasów Stanisława. Chcieliśmy poczuć charakter tej ziemi, przyjrzeć się jej przyrodzie i spróbować wyobrazić sobie codzienność ludzi, którzy przed czterystu laty przemierzali ją konno.

Za kilkanaście godzin mieliśmy zostawić samochody i przesiąść się na końskie grzbiety. W towarzystwie naszego przewodnika, właściciela agroturystyki, przez kolejnych sześć dni zamierzaliśmy przemierzać przypuszczalne szlaki, którymi niegdyś podążali Stanisław i jego towarzysze z prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego.

Miała to być już zupełnie inna podróż. Tym razem nie tylko przez miejsca zapisane w rodzinnej historii, ale także przez przestrzeń, którą mieliśmy poznawać z perspektywy końskiego siodła.