Są takie miejsca, w których czas zdaje się płynąć inaczej. Wystarczy przekroczyć rzekę, spojrzeć na odległy horyzont albo zatrzymać się na chwilę tam, gdzie przed wiekami rozgrywały się wydarzenia, o których dziś przypominają już tylko nieliczne zapiski i rodzinne opowieści.

Nasza wyprawa prowadziła właśnie do jednego z takich miejsc.

Przed nami rozciągała się droga przez ukraińskie ziemie, których krajobraz skrywał znacznie więcej historii, niż można było dostrzec z okien samochodu.

Kiedy wyjeżdżaliśmy z dzisiejszej wsi Semenky (zwanej dawniej Wojtowiec), wiedziałam, że zbliżamy się do szczególnego momentu. Właśnie tutaj, w miejscu, gdzie dziś można bez trudu przejechać samochodem przez most, przed wiekami trzeba było zmierzyć się z nurtem Bohu.

Lato 1615 roku

Słońce stało już wysoko, a rozgrzane powietrze drżało nad stepową równiną. Kilkunastu jeźdźców z prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego zatrzymało się na brzegu Bohu. Konie parskały niespokojnie, strząsając z grzyw kurz i drobne owady. Rzeka rozlewała się szeroko, miejscami spokojnie, gdzie indziej zdradzając podstępny nurt.

Wśród jeźdźców znajdował się Stanisław, trzydziestoletni mężczyzna, który zdążył już poznać trudy wojskowej służby i niejedną noc spędził pod otwartym niebem. Tego dnia, stojąc nad wodą, przez chwilę przyglądał się przeciwległemu brzegowi. Znajdowała się tam wieś Kropiwna Niżna. Przed oddziałem stało zadanie przeprawienia ludzi, koni i całego dobytku potrzebnego do dalszej drogi.

– Musimy najpierw wybadać głębokość – odezwał się jeden z towarzyszy, wskazując na miejsce, gdzie nurt zdawał się nieco łagodniejszy.

Dwóch jeźdźców ruszyło ostrożnie ku wodzie. Pozostali czekali, poprawiając rzemienie przy siodłach i sprawdzając broń. Stanisław przesunął dłonią po szyi swojego konia.

Nie wiedział, ile jeszcze dni potrwa ich wędrówka ani co przyniosą kolejne tygodnie… 

Nie mógł też wiedzieć, że ponad czterysta lat później jego potomkowie przyjadą w to samo miejsce, by odtworzyć fragment jego drogi.

Dla niego był to po prostu kolejny dzień służby.

Dla nas miało to być spotkanie z przeszłością.

Samochód powoli wjechał na most. Spojrzałam na płynący pod nami Boh i przez moment wyobraziłam sobie kilkunastu konnych, którzy w letnim słońcu 1615 roku przygotowywali się do przeprawy.

– Karol, pomyśl tylko… – powiedziałam, nie odrywając wzroku od rzeki. – Właśnie tutaj mógł stać Stanisław.

Karol spojrzał w stronę wody, a potem na przeciwległy brzeg.

Za nami jechali Majka i Konrad. Nie byliśmy już tylko turystami przemierzającymi kolejne kilometry ukraińskich dróg. Stawaliśmy się uczestnikami niezwykłej podróży, w której odległość mierzyło się nie tylko kilometrami, ale również wiekami.

Most został za nami, lecz historia dopiero się zaczynała.

W mojej wyobraźni również przeprawa Stanisława i jego towarzyszy dobiegła końca.

Konie otrząsały wodę z grzyw, a jeźdźcy powoli zbierali się na przeciwległym brzegu. Stanisław poprawił pas, sprawdził mocowanie bagażu przy siodle i jeszcze raz spojrzał w stronę rzeki.

Za nimi pozostawała przeprawa, przed nimi zaś rozciągały się rozległe ziemie bracławskie. Oddział prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego nie zamierzał długo odpoczywać. Wkrótce wszyscy ruszył dalej.

Droga prowadziła w kierunku Humania. Słońce mocno przygrzewało, a końskie kopyta wzniecały tumany kurzu na nieutwardzonym trakcie. Kilkunastu towarzyszy poruszało się zwartą grupą, mijając niewielkie osady, pola i zagajniki. Stanisław jechał wśród swoich kompanów, nie przeczuwając, że ta zwyczajna dla niego podróż stanie się kiedyś częścią rodzinnej historii.

Lato 2019 – czterysta lat później

My tymczasem mieliśmy przed sobą zupełnie inny plan. Po przeprawie przez Boh ruszyliśmy z Kropiwnej Niżnej drogą E50. I tutaj nasza droga zaczęła odbiegać od tej, którą przed wiekami przemierzał Stanisław.

Zamiast podążać głównym traktem w stronę Humania, kilka kilometrów dalej, przed przejazdem kolejowym, skręciliśmy w boczną, polną drogę dojazdową. Nie była to szeroka, wygodna szosa. Takie drogi mają jednak w sobie coś szczególnego. Prowadzą przez miejsca, które nie zawsze trafiają na turystyczne mapy, a mimo to potrafią skrywać najpiękniejsze wspomnienia.

Mijaliśmy kolejne niewielkie miejscowości: Shchurivtsi, Kuzmynci, Sokiltsi i Pavlivka. Z każdym kilometrem oddalaliśmy się od głównego szlaku komunikacyjnego, a krajobraz stawał się coraz spokojniejszy.

Właśnie gdzieś w tej okolicy znajdowało się miejsce, które miało stać się naszą bazą na najbliższy tydzień.

Była to agroturystyka prowadzona przez Jaroslava i jego żonę Milanę. Nie będę zdradzać jej nazwy, bo nie ona była w tej historii najważniejsza. Liczyło się przede wszystkim to, co miało nas tam spotkać.

Na miejscu czekał na nas Jaroslav – człowiek, który przez kolejnych sześć dni miał być naszym przewodnikiem po tej niezwykłej okolicy.

Tym razem mieliśmy poznawać te ziemie z końskiego grzbietu, przemierzając okoliczne drogi, polne trakty, łąki i leśne ścieżki. Zamierzaliśmy odkrywać miejsca, których być może nigdy byśmy nie zobaczyli, gdyby nie ta wyprawa.

Kiedy wreszcie dotarliśmy do gospodarstwa, naszym oczom ukazały się zabudowania, podwórze, konie i ludzie zajęci swoimi codziennymi obowiązkami.

Dopiero wtedy uświadomiłam sobie, jak wiele pracy i zaangażowania kryje się za pozornie prostym pomysłem zorganizowania kilkudniowej wyprawy konnej.

Konie trzeba przecież utrzymać, nakarmić, przygotować do drogi i odpowiednio dobrać do uczestników. Trzeba znać okoliczne trakty, wiedzieć, gdzie można zatrzymać się na odpoczynek, znaleźć nocleg, przewidzieć zmienność pogody, zorganizować transport bagaży i zadbać o bezpieczeństwo całej grupy.

To, co z naszej perspektywy miało być kilkudniową przygodą, dla gospodarzy oznaczało wiele przygotowań i odpowiedzialności.

Konie nie były nam obce. Wszyscy dobrze jeździliśmy konno, nie przyjechaliśmy więc po pierwszą lekcję ani krótką przejażdżkę w siodle. Wiedzieliśmy jednak, że umiejętność jazdy to jedno, a poznanie konkretnych zwierząt, zrozumienie ich zachowania i odnalezienie się w nieznanym terenie to zupełnie inna sprawa.

Przed nami było sześć dni w siodle.

Sześć dni bez samochodu, w rytmie końskich kroków, zmieniającego się krajobrazu i drogi, która odkrywa się przed człowiekiem powoli, zakręt po zakręcie.

Lato 1615 roku (z zeszytu mojego ojca)

Step, spalony letnim słońcem, powoli pokrywał się brunatnymi i złotymi trawami. Nad wodami przy stanicy poranne mgły snuły się coraz dłużej, a wieczorami chłód zaganiał ludzi ku ogniskom.

Czambuły nie zaprzestały swoich wypraw, lecz przez kilka tygodni ich podjazdy były mniejsze i ostrożniejsze. Wojsko kwarciane oraz prywatne poczty kresowych panów niemal bez przerwy przemierzały step, ścigając napastników i odbijając jasyr. Jednego dnia wracały z garścią jeńców, drugiego znajdowano jedynie dymiące pogorzeliska i świeże mogiły.

Kresowa wojna rzadko przypominała wielką bitwę. Częściej była niekończącym się czuwaniem.

Stanisław niemal nie zsiadał z konia. Razem z chorągwią w której służył, patrolował szlaki prowadzące ku Dzikim Polom, osłaniał kupieckie wozy i odpowiadał na każdy sygnał o tatarskim napadzie.

W połowie sierpnia znów dopadli jeden z tatarskich podjazdów. Walka była krótka. Odbito kilkunastu ludzi i odzyskano część zrabowanego bydła. Niewielu jednak świętowało zwycięstwo. Uwolnieni jeńcy byli wyczerpani, kilku odniosło ciężkie rany, a dwóch zmarło jeszcze przed dotarciem do stanicy.

Jednak nikt wtedy nie przypuszczał, że największy wróg czeka już za palisadą. Nie nadszedł z szablą w dłoni ani z tatarskim łukiem. Przyszedł cicho. Niewidzialny.

— Co z nim? — zapytał Stanisław.

— Gorączka. Trzęsie nim jak w febrze.

Najpierw choroba chwyciła zwykłych żołnierzy. Potem podoficerów.

— To od koni tatarskich — powiedział jeden z towarzyszy.

— Kara Boska — dodał drugi.

Wkrótce zachorował także Stanisław.

Leżał na posłaniu w stanicy, trawiony ogniem, majaczący, bliski śmierci.

— Nie przeżyje — powiedział ktoś cicho.

Trzeciej nocy nikt już nie dawał mu szans.

Wtedy przyszedł sen.

Stanisław zobaczył las spowity gęstą, srebrzystą mgłą. Spomiędzy drzew sączyło się jasne, spokojne światło.

Usłyszał głos – niski, spokojny, jakby sama ziemia przemawiała:

— Nie w rzece szukaj ratunku, bo rzeka niesie ze sobą wszystko, co minęło. Idź tam, gdzie woda rodzi się w ciszy. Tam jest życie.

— Kto mówi?… — wyszeptał we śnie.

Lecz odpowiedzi już nie było.

Obudził się zlany potem, ale przytomny.

— Słyszycie… — wyszeptał, ledwo poruszając ustami. — Źródło…

— Co mówi?

— Źródło… Jakie źródło?

Wtedy odezwał się stary Kozak.

— Słyszałem — powiedział powoli — że w lesie, niedaleko stąd, jest takie miejsce… źródełko. Małe, ale czyste. Zapomniane.

— Czemuś wcześniej nie gadał? — burknął jeden z towarzyszy.

— Bo kto by wierzył starym bajkom? — Kozak wzruszył ramionami. — A teraz… spróbować nie zaszkodzi.

Przynieśli wodę.

Najpierw obmyli rany Stanisława.

Potem dali mu pić.

— Pijcie, — powiedział Kozak, podtrzymując mu głowę. — To dobra woda. Ja to czuję.

Następnego ranka gorączka wyraźnie osłabła.

Po trzech dniach Stanisław zdołał usiąść.

— Gdzie ja… — mruknął.

— Między swoimi — uśmiechnął się jeden z towarzyszy. — Jeszcze cię ziemia nie chce.

Po tygodniu znów chodził.

A ci, którzy pili z tego samego źródła, również zaczęli zdrowieć. Nie wszyscy, ale na tyle wielu, by nawet najwięksi niedowiarkowie zamilkli.

Kiedy odzyskali siły, postanowili upamiętnić to miejsce. Przy źródełku stanął prosty drewniany krzyż, a jego podstawę obłożono kamieniami.

— Tu — powiedział Stanisław, wskazując miejsce. — Tu stanie.

— Zwykły krzyż, panie? — zapytał cieśla.

— Najprostszy.

Gdy wszystko było gotowe, Stanisław stanął przed krzyżem i przemówił głośno, tak aby wszyscy słyszeli:

— Nie myśmy się ocalili. To nas ocalono. Niechaj więc to miejsce zwie się odtąd Svyata Kyrnychka – Święta Studzienka.

Zapadła cisza.

— Zapamiętajcie — dodał. — Bo przyjdą czasy, gdy tylko takie miejsca zostaną.

Nie wiem, ile z tej historii wydarzyło się naprawdę, a ile przetrwało w rodzinnych przekazach, pamięci kolejnych pokoleń i ludzkiej wyobraźni. Wiem jednak, że tego dnia byliśmy już bardzo blisko miejsc, które przez długi czas istniały dla mnie jedynie na kartach rodzinnej historii.

Patrząc na rozległe ukraińskie krajobrazy, coraz mocniej odczuwałam, że nie przyjechaliśmy tutaj wyłącznie po to, by przemierzać kolejne kilometry w siodle. Chcieliśmy odnaleźć coś znacznie trudniejszego do uchwycenia – ślady ludzi, których dawno już nie ma, ale których życie w pewien sposób nadal jest częścią naszego.

Być może właśnie na tym polega niezwykłość genealogicznych podróży. Przez chwilę można poczuć, że odległość między przeszłością a teraźniejszością wcale nie jest tak wielka, jak mogłoby się wydawać.

Przed nami było jeszcze pięć dni w siodle, wiele nieznanych dróg, spotkań i miejsc, które czekały na odkrycie.

A gdzieś pośród tych wszystkich historii pozostawała Święta Studzienka – miejsce, do którego prowadził nas ślad Stanisława.