Połowa października, 1640 rok

Pod niebem o barwie stali, przeciętym gdzieniegdzie smugą późnojesiennego błękitu, podążał jeździec zakapturzony. Towarzyszyło mu dwóch żołnierzy, również konno, w milczeniu i skupieniu. Droga, sypka i trudna do przebycia, kręta jak losy ludzkie, wiła się przez dziką, zalesioną okolicę, w której drożyny niknęły wśród zarosłych ostępów, a człowieka spotkać można było rzadko — chyba że z muszkietem i niepewnym zamiarem.

Wioski i osady rozsypane były po tej ziemi jak ziarno z rozszarpanego worka, daleko jedna od drugiej, jakby same nie chciały zbliżać się do siebie z obawy przed tym, co niesie czas.

— Panie — odezwał się wreszcie jeden z towarzyszy, poprawiając pas przy siodle — powiadają, że w tych stronach już od tygodnia widywano czambuły.

Jeździec nie odwrócił głowy.

— Powiadają wiele rzeczy — odparł spokojnie. — Większość z nich rodzi się przy ognisku, a nie w polu.

— A jeśli tym razem to nie bajanie? — wtrącił drugi, młodszy.

Jan Straż uniósł lekko głowę. Pod kapturem połyskiwały jego oczy — bystre, lśniące, osadzone głęboko w pociągłej twarzy o wyraźnie zarysowanym, orlim nosie.

— Wtedy — rzekł cicho — tym bardziej trzeba jechać dalej.

Miał dwadzieścia pięć lat. Urodzony na Podolu, lecz wykształcony w kolegium jezuickim we Lwowie, wracał po raz pierwszy od lat w rodzinne strony — tam, gdzie przyszedł na świat i których nie widział, odkąd ukończył czternaście lat.

Wąs, bujny i starannie wypielęgnowany, nadawał mu powagi i dojrzałości, jakiej nie powstydziłby się żaden z jego przodków. Nie był wysoki, lecz mocno zbudowany — proporcjonalny, z ciałem wyćwiczonym zarówno w sztuce fechtunku, jak i w ławach uczelni.

Na chwilę przymknął oczy. Pamięć, jak zawsze, wróciła nieproszona.

Lwów, kilka dni wcześniej

Deszcz dopiero co przestał padać, a bruk pod kopytami koni lśnił jak stal. Uratowany z opresji mężczyzna — elegancki mimo pobrudzonego płaszcza — wyprostował się w siodle, z wdzięcznością zerkając na młodego szlachcica.

— Jam Stefan Horváth — rzekł, wyciągając dłoń, silną i ciepłą mimo jesiennego chłodu. — Węgrzyn, choć od lat bardziej Lwowianin niż niejedna tutejsza dusza.

Jan uścisnął jego rękę pewnie.

— Jan Straż, z Wojtowca nad Bohem.

— Wojtowiec? — Horváth uniósł brew. — Daleka droga przed tobą.

Jan uśmiechnął się lekko i spojrzał na leżącego w rowie zbója, który jęknął cicho, próbując się podnieść.

— Ten już dziś nikomu drogi nie zastąpi — dodał chłodno.

Horváth parsknął cichym śmiechem.

— I niech będzie Bogu chwała, że zesłał cię właśnie tu. Zapraszam, panie Janie. Mój dom niedaleko. Odpoczniesz, koniom damy wytchnienie, a i dobrego tokaju nie pożałuję.

Jan zawahał się przez ułamek chwili, po czym skinął głową.

— Skoro gospodarz nalega, nie godzi się odmawiać.

— O, widzę, żeś nie tylko szermierz, ale i człek obyty — ucieszył się Horváth.

Godzinę później, w domu Horvátha przy ul. Ormiańskiej

Wnętrze było przytulne, jakby czas stanął tu w miejscu. Na ścianach wisiały zielone arrasy, ciężkie, pachnące kadzidłem i ciepłem. Na kominku trzaskał ogień, a za oknem lwowska złota jesień.

Dźwięk klawikordu gdzieś z głębi domu ledwo muskał powietrze.

— Moja córka, Katarzyna — mruknął Horváth z wyraźną dumą. — Ćwiczy gamy. Marzy o Italii, o muzyce, o wolności, jaką może dać tylko sztuka… a ja marzę, by choć trochę ochronić ją przed światem.

Jan uniósł kielich.

— Macie wielkie szczęście, panie Stefanie. Dom pełen życia. Dobrze, że nie zabrakło dziś miecza.

— Ani rozumu — dodał gospodarz, siadając naprzeciw. — Zbóje tylko miecza się boją, ale to ludzie w senatach i aptekach zmieniają losy świata.

— A pan do których należy? — zapytał Jan z lekkim uśmiechem.

Horváth zamyślił się na moment.

— Do tych, którzy próbują nie dać się ani jednym, ani drugim.

Po chwili zapadła cisza. Tylko ogień trzaskał, jakby opowiadał starą historię.

— Skończyłeś kolegium jezuickie? — zapytał wreszcie Horváth.

— Sześć lat za mną. Teologia, retoryka, łacina… a potem jazda, broń, służba. Ojciec zawsze powtarzał: „Słowo jest ważne, ale kraj trzeba obronić”.

— Mądre słowa — przyznał Horváth. — Choć moje dzieci poszły innym torem. Stefan — zakonnik benedyktyn, Fryderyk — profesor w Zamościu, Ludwik — lekarz i rajca. A Katarzyna…

Uśmiechnął się lekko.

— Chodźmy. Przedstawię pana mojej córce.

W salonie rozbrzmiewały ciche, niemal szeptem wygrywane dźwięki klawikordu. Każdy ton zdawał się lewitować w powietrzu jak jesienne liście.

Jan wszedł ostrożnie, jakby bojąc się zakłócić tę delikatną harmonię.

— Można? — zapytał cicho.

Muzyka ucichła.

Przy instrumencie siedziała panna Katarzyna.

Uniósłszy głowę, spojrzała na niego bez lęku.

— Muzyka nie jest własnością jednego człowieka — odpowiedziała łagodnie. — Można.

Jej błękitna sukienka, oszczędna w formie, lecz staranna w kroju, delikatnie opinała sylwetkę. Drobne dłonie, ozdobione złotymi manelami, spoczęły na klawiszach. We włosach miała jesienne kwiaty.

Jan przez chwilę nie potrafił znaleźć słów.

— Gra pani… jakby świat poza tym pokojem nie istniał — powiedział w końcu.

— A czy istnieje? — zapytała z lekkim uśmiechem.

— Niestety — odparł. — I bywa znacznie mniej łaskawy niż muzyka.

Do pokoju wszedł Horváth.

— Katarzyno, to jest Jan Straż — młody rycerz, który dziś miał więcej odwagi niż niejeden senator.

Dziewczyna spojrzała na Jana uważniej.

— Miło mi, panie Janie.

— Panno Katarzyno, zaszczyt po mojej stronie.

— Ojciec mówi, że uratował mu pan życie.

Jan wzruszył lekko ramionami.

— Raczej przeszkodziłem komuś je odebrać.

— To czasem więcej — odparła cicho.

Cisza, która zapadła, nie była ciszą pustki — była ciszą poznania.

Jeszcze tego samego dnia, gdy zostali na chwilę sami, Jan ujął jej dłoń.

— Katarzyno…

Spojrzała na niego bez słowa.

— Przyrzekam ci — wrócę. Niech tylko czas stanie się bardziej przychylny… I wtedy, jeśli mi pozwolisz, zostaniesz moją żoną.

Jej palce zacisnęły się lekko na jego dłoni.

— A jeśli czas nie stanie się przychylny?

Jan uśmiechnął się lekko.

— Wtedy będę musiał go do tego przekonać.

Katarzyna skinęła głową.

— Będę czekać.

Podróż z Lwowa na Podole — ciąg dalszy

— Jesień na Podolu nie zmieniła się ani trochę — rzekł Jan cicho, bardziej do siebie niż do towarzyszy. — Pachnie mokrą ziemią i dymem z ognisk.

— I wojną — dodał jeden z żołnierzy.

Jan nie zaprzeczył.

Po kilku dniach podróży dotarli wreszcie do Wojtowca.

Dwór wyłonił się spośród drzew nagle, jak wspomnienie z dzieciństwa.

Nie była to rezydencja wielkopańska, choć jej właściciel mógł uchodzić za zamożnego. Budynek, zbudowany z grubych, porządnych kłód, z wysokim dachem, przypominał bardziej warownię niż dom: klecony, przerabiany, z komnatami, izbami, alkierzami i komorami, które nie trzymały się żadnego planu — poza jednym: by wytrzymać czas i wojnę.

— To tu? — zapytał młodszy z towarzyszy.

— Tu — odparł Jan.

— Wygląda… solidnie.

— Musi taki być.

Zatrzymali konie przed dworem.

Na progu stał on. Stanisław Straż. Mężczyzna po latach, z obliczem naznaczonym przez czas i wojny. Jego oczy patrzyły czujnie — lecz zmiękły na widok syna.

Jan zsiadł z siwego wierzchowca.

Zrobili kilka kroków ku sobie.

Zatrzymali się.

Przez chwilę patrzyli na siebie w milczeniu — jakby każdy szukał w twarzy drugiego tego, kim był dawniej.

— Ojciec.

— Synu.

Stanisław przyjrzał się uważnie Janowi.

— Wąs masz już jak należy — mruknął.

— Staram się nie przynieść wstydu rodowi — odparł Jan.

— A przyniosłeś coś więcej? — zapytał ojciec, lekko unosząc brew.

Jan zawahał się przez moment.

— Wieści… i zobowiązanie.

— To dobrze — skinął głową Stanisław. — Bo tutaj jedno i drugie bywa cięższe od szabli.

Po chwili położył dłoń na ramieniu syna.

— Chodź. Dom jeszcze stoi.

— I oby stał jak najdłużej — odpowiedział Jan.

— To już nie zależy tylko od Boga — rzekł cicho ojciec. — Ale i od ludzi.

I choć nie padły wielkie słowa, w tej rozmowie było wszystko: powitanie, duma, ciężar lat i cicha nadzieja, że to, co zostało rozdzielone przez czas, jeszcze może zostać ocalone.