Wspomnienia

Są takie miejsca, w których czas zdaje się płynąć inaczej. Wystarczy przekroczyć rzekę, spojrzeć na odległy horyzont albo zatrzymać się na chwilę tam, gdzie przed wiekami rozgrywały się wydarzenia, o których dziś przypominają już tylko nieliczne zapiski i rodzinne opowieści.

Nasza wyprawa prowadziła właśnie do jednego z takich miejsc.

Przed nami rozciągała się droga przez ukraińskie ziemie, których krajobraz skrywał znacznie więcej historii, niż można było dostrzec z okien samochodu.

Kiedy wyjeżdżaliśmy z dzisiejszej wsi Semenky (zwanej dawniej Wojtowiec), wiedziałam, że zbliżamy się do szczególnego momentu. Właśnie tutaj, w miejscu, gdzie dziś można bez trudu przejechać samochodem przez most, przed wiekami trzeba było zmierzyć się z nurtem Bohu.

Lato 1615 roku

Słońce stało już wysoko, a rozgrzane powietrze drżało nad stepową równiną. Kilkunastu jeźdźców z prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego zatrzymało się na brzegu Bohu. Konie parskały niespokojnie, strząsając z grzyw kurz i drobne owady. Rzeka rozlewała się szeroko, miejscami spokojnie, gdzie indziej zdradzając podstępny nurt.

Wśród jeźdźców znajdował się Stanisław, trzydziestoletni mężczyzna, który zdążył już poznać trudy wojskowej służby i niejedną noc spędził pod otwartym niebem. Tego dnia, stojąc nad wodą, przez chwilę przyglądał się przeciwległemu brzegowi. Znajdowała się tam wieś Kropiwna Niżna. Przed oddziałem stało zadanie przeprawienia ludzi, koni i całego dobytku potrzebnego do dalszej drogi.

– Musimy najpierw wybadać głębokość – odezwał się jeden z towarzyszy, wskazując na miejsce, gdzie nurt zdawał się nieco łagodniejszy.

Dwóch jeźdźców ruszyło ostrożnie ku wodzie. Pozostali czekali, poprawiając rzemienie przy siodłach i sprawdzając broń. Stanisław przesunął dłonią po szyi swojego konia.

Nie wiedział, ile jeszcze dni potrwa ich wędrówka ani co przyniosą kolejne tygodnie… 

Nie mógł też wiedzieć, że ponad czterysta lat później jego potomkowie przyjadą w to samo miejsce, by odtworzyć fragment jego drogi.

Dla niego był to po prostu kolejny dzień służby.

Dla nas miało to być spotkanie z przeszłością.

Samochód powoli wjechał na most. Spojrzałam na płynący pod nami Boh i przez moment wyobraziłam sobie kilkunastu konnych, którzy w letnim słońcu 1615 roku przygotowywali się do przeprawy.

– Karol, pomyśl tylko… – powiedziałam, nie odrywając wzroku od rzeki. – Właśnie tutaj mógł stać Stanisław.

Karol spojrzał w stronę wody, a potem na przeciwległy brzeg.

Za nami jechali Majka i Konrad. Nie byliśmy już tylko turystami przemierzającymi kolejne kilometry ukraińskich dróg. Stawaliśmy się uczestnikami niezwykłej podróży, w której odległość mierzyło się nie tylko kilometrami, ale również wiekami.

Most został za nami, lecz historia dopiero się zaczynała.

W mojej wyobraźni również przeprawa Stanisława i jego towarzyszy dobiegła końca.

Konie otrząsały wodę z grzyw, a jeźdźcy powoli zbierali się na przeciwległym brzegu. Stanisław poprawił pas, sprawdził mocowanie bagażu przy siodle i jeszcze raz spojrzał w stronę rzeki.

Za nimi pozostawała przeprawa, przed nimi zaś rozciągały się rozległe ziemie bracławskie. Oddział prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego nie zamierzał długo odpoczywać. Wkrótce wszyscy ruszył dalej.

Droga prowadziła w kierunku Humania. Słońce mocno przygrzewało, a końskie kopyta wzniecały tumany kurzu na nieutwardzonym trakcie. Kilkunastu towarzyszy poruszało się zwartą grupą, mijając niewielkie osady, pola i zagajniki. Stanisław jechał wśród swoich kompanów, nie przeczuwając, że ta zwyczajna dla niego podróż stanie się kiedyś częścią rodzinnej historii.

Lato 2019 – czterysta lat później

My tymczasem mieliśmy przed sobą zupełnie inny plan. Po przeprawie przez Boh ruszyliśmy z Kropiwnej Niżnej drogą E50. I tutaj nasza droga zaczęła odbiegać od tej, którą przed wiekami przemierzał Stanisław.

Zamiast podążać głównym traktem w stronę Humania, kilka kilometrów dalej, przed przejazdem kolejowym, skręciliśmy w boczną, polną drogę dojazdową. Nie była to szeroka, wygodna szosa. Takie drogi mają jednak w sobie coś szczególnego. Prowadzą przez miejsca, które nie zawsze trafiają na turystyczne mapy, a mimo to potrafią skrywać najpiękniejsze wspomnienia.

Mijaliśmy kolejne niewielkie miejscowości: Shchurivtsi, Kuzmynci, Sokiltsi i Pavlivka. Z każdym kilometrem oddalaliśmy się od głównego szlaku komunikacyjnego, a krajobraz stawał się coraz spokojniejszy.

Właśnie gdzieś w tej okolicy znajdowało się miejsce, które miało stać się naszą bazą na najbliższy tydzień.

Była to agroturystyka prowadzona przez Jaroslava i jego żonę Milanę. Nie będę zdradzać jej nazwy, bo nie ona była w tej historii najważniejsza. Liczyło się przede wszystkim to, co miało nas tam spotkać.

Na miejscu czekał na nas Jaroslav – człowiek, który przez kolejnych sześć dni miał być naszym przewodnikiem po tej niezwykłej okolicy.

Tym razem mieliśmy poznawać te ziemie z końskiego grzbietu, przemierzając okoliczne drogi, polne trakty, łąki i leśne ścieżki. Zamierzaliśmy odkrywać miejsca, których być może nigdy byśmy nie zobaczyli, gdyby nie ta wyprawa.

Kiedy wreszcie dotarliśmy do gospodarstwa, naszym oczom ukazały się zabudowania, podwórze, konie i ludzie zajęci swoimi codziennymi obowiązkami.

Dopiero wtedy uświadomiłam sobie, jak wiele pracy i zaangażowania kryje się za pozornie prostym pomysłem zorganizowania kilkudniowej wyprawy konnej.

Konie trzeba przecież utrzymać, nakarmić, przygotować do drogi i odpowiednio dobrać do uczestników. Trzeba znać okoliczne trakty, wiedzieć, gdzie można zatrzymać się na odpoczynek, znaleźć nocleg, przewidzieć zmienność pogody, zorganizować transport bagaży i zadbać o bezpieczeństwo całej grupy.

To, co z naszej perspektywy miało być kilkudniową przygodą, dla gospodarzy oznaczało wiele przygotowań i odpowiedzialności.

Konie nie były nam obce. Wszyscy dobrze jeździliśmy konno, nie przyjechaliśmy więc po pierwszą lekcję ani krótką przejażdżkę w siodle. Wiedzieliśmy jednak, że umiejętność jazdy to jedno, a poznanie konkretnych zwierząt, zrozumienie ich zachowania i odnalezienie się w nieznanym terenie to zupełnie inna sprawa.

Przed nami było sześć dni w siodle.

Sześć dni bez samochodu, w rytmie końskich kroków, zmieniającego się krajobrazu i drogi, która odkrywa się przed człowiekiem powoli, zakręt po zakręcie.

Lato 1615 roku (z zeszytu mojego ojca)

Step, spalony letnim słońcem, powoli pokrywał się brunatnymi i złotymi trawami. Nad wodami przy stanicy poranne mgły snuły się coraz dłużej, a wieczorami chłód zaganiał ludzi ku ogniskom.

Czambuły nie zaprzestały swoich wypraw, lecz przez kilka tygodni ich podjazdy były mniejsze i ostrożniejsze. Wojsko kwarciane oraz prywatne poczty kresowych panów niemal bez przerwy przemierzały step, ścigając napastników i odbijając jasyr. Jednego dnia wracały z garścią jeńców, drugiego znajdowano jedynie dymiące pogorzeliska i świeże mogiły.

Kresowa wojna rzadko przypominała wielką bitwę. Częściej była niekończącym się czuwaniem.

Stanisław niemal nie zsiadał z konia. Razem z chorągwią w której służył, patrolował szlaki prowadzące ku Dzikim Polom, osłaniał kupieckie wozy i odpowiadał na każdy sygnał o tatarskim napadzie.

W połowie sierpnia znów dopadli jeden z tatarskich podjazdów. Walka była krótka. Odbito kilkunastu ludzi i odzyskano część zrabowanego bydła. Niewielu jednak świętowało zwycięstwo. Uwolnieni jeńcy byli wyczerpani, kilku odniosło ciężkie rany, a dwóch zmarło jeszcze przed dotarciem do stanicy.

Jednak nikt wtedy nie przypuszczał, że największy wróg czeka już za palisadą. Nie nadszedł z szablą w dłoni ani z tatarskim łukiem. Przyszedł cicho. Niewidzialny.

— Co z nim? — zapytał Stanisław.

— Gorączka. Trzęsie nim jak w febrze.

Najpierw choroba chwyciła zwykłych żołnierzy. Potem podoficerów.

— To od koni tatarskich — powiedział jeden z towarzyszy.

— Kara Boska — dodał drugi.

Wkrótce zachorował także Stanisław.

Leżał na posłaniu w stanicy, trawiony ogniem, majaczący, bliski śmierci.

— Nie przeżyje — powiedział ktoś cicho.

Trzeciej nocy nikt już nie dawał mu szans.

Wtedy przyszedł sen.

Stanisław zobaczył las spowity gęstą, srebrzystą mgłą. Spomiędzy drzew sączyło się jasne, spokojne światło.

Usłyszał głos – niski, spokojny, jakby sama ziemia przemawiała:

— Nie w rzece szukaj ratunku, bo rzeka niesie ze sobą wszystko, co minęło. Idź tam, gdzie woda rodzi się w ciszy. Tam jest życie.

— Kto mówi?… — wyszeptał we śnie.

Lecz odpowiedzi już nie było.

Obudził się zlany potem, ale przytomny.

— Słyszycie… — wyszeptał, ledwo poruszając ustami. — Źródło…

— Co mówi?

— Źródło… Jakie źródło?

Wtedy odezwał się stary Kozak.

— Słyszałem — powiedział powoli — że w lesie, niedaleko stąd, jest takie miejsce… źródełko. Małe, ale czyste. Zapomniane.

— Czemuś wcześniej nie gadał? — burknął jeden z towarzyszy.

— Bo kto by wierzył starym bajkom? — Kozak wzruszył ramionami. — A teraz… spróbować nie zaszkodzi.

Przynieśli wodę.

Najpierw obmyli rany Stanisława.

Potem dali mu pić.

— Pijcie, — powiedział Kozak, podtrzymując mu głowę. — To dobra woda. Ja to czuję.

Następnego ranka gorączka wyraźnie osłabła.

Po trzech dniach Stanisław zdołał usiąść.

— Gdzie ja… — mruknął.

— Między swoimi — uśmiechnął się jeden z towarzyszy. — Jeszcze cię ziemia nie chce.

Po tygodniu znów chodził.

A ci, którzy pili z tego samego źródła, również zaczęli zdrowieć. Nie wszyscy, ale na tyle wielu, by nawet najwięksi niedowiarkowie zamilkli.

Kiedy odzyskali siły, postanowili upamiętnić to miejsce. Przy źródełku stanął prosty drewniany krzyż, a jego podstawę obłożono kamieniami.

— Tu — powiedział Stanisław, wskazując miejsce. — Tu stanie.

— Zwykły krzyż, panie? — zapytał cieśla.

— Najprostszy.

Gdy wszystko było gotowe, Stanisław stanął przed krzyżem i przemówił głośno, tak aby wszyscy słyszeli:

— Nie myśmy się ocalili. To nas ocalono. Niechaj więc to miejsce zwie się odtąd Svyata Kyrnychka – Święta Studzienka.

Zapadła cisza.

— Zapamiętajcie — dodał. — Bo przyjdą czasy, gdy tylko takie miejsca zostaną.

Nie wiem, ile z tej historii wydarzyło się naprawdę, a ile przetrwało w rodzinnych przekazach, pamięci kolejnych pokoleń i ludzkiej wyobraźni. Wiem jednak, że tego dnia byliśmy już bardzo blisko miejsc, które przez długi czas istniały dla mnie jedynie na kartach rodzinnej historii.

Patrząc na rozległe ukraińskie krajobrazy, coraz mocniej odczuwałam, że nie przyjechaliśmy tutaj wyłącznie po to, by przemierzać kolejne kilometry w siodle. Chcieliśmy odnaleźć coś znacznie trudniejszego do uchwycenia – ślady ludzi, których dawno już nie ma, ale których życie w pewien sposób nadal jest częścią naszego.

Być może właśnie na tym polega niezwykłość genealogicznych podróży. Przez chwilę można poczuć, że odległość między przeszłością a teraźniejszością wcale nie jest tak wielka, jak mogłoby się wydawać.

Przed nami było jeszcze pięć dni w siodle, wiele nieznanych dróg, spotkań i miejsc, które czekały na odkrycie.

A gdzieś pośród tych wszystkich historii pozostawała Święta Studzienka – miejsce, do którego prowadził nas ślad Stanisława.

Rankiem, po dwóch noclegach i dniu spędzonym w Winnicy, ruszyliśmy dalej.

Przed nami był Bracław i kolejne miejsca, które stopniowo wyłaniały się z mapy rodzinnej historii. Lato 2019 roku sprzyjało takim podróżom. Byliśmy w drodze, z notatkami ojca, własną ciekawością i nadzieją, że uda nam się odnaleźć choćby ślady miejsc, które od pokoleń pozostawały częścią naszej rodzinnej opowieści.

Stanisław i Jeremiasz przybyli na wschodnie Podole w 1606 roku z listami polecającymi i całym swoim młodzieńczym przekonaniem, że potrafią zbudować własny los.

My przyjechaliśmy cztery stulecia później, prowadzeni nie listami polecającymi, lecz zapiskami mojego ojca:

Pewnego ranka porucznik Szandorowski zebrał ludzi na dziedzińcu.

— Za trzy dni ruszamy ku Dzikim Polom. Rozkazy przyszły w nocy. Idziemy ku dolnemu Bohowi. Ostatnie czambuły widziano tam jeszcze przed śniegami. Starosta chce wiedzieć, czy ordy nie szykują większego najazdu.

Kozak Hryćko uśmiechnął się pod nosem.

— Step teraz piękny będzie. Trawa młoda, powietrze czyste… i Tatarzyn głodny po zimie.

— Umiesz człowieka pocieszyć — mruknął Stanisław.

Wieczorem zamek ucichł wcześniej niż zwykle. Ludzie szykowali się do drogi. Stanisław długo siedział sam, przeciągając osełkę po klindze szabli. Po raz pierwszy miał ruszyć tak daleko w step — nie na krótką strażniczą wyprawę, lecz tam, gdzie człowiek znikał czasem bez śladu.

W końcu wstał i poszedł do kancelarii.

— Słyszałeś już? — spytał.

Jeremiasz skinął głową.

— Cały zamek słyszał.

Przez chwilę milczeli.

— Wrócisz? — zapytał w końcu Jeremiasz.

Stanisław uśmiechnął się lekko.

— Wrócę. A ty dopilnuj lepiej, żeby było do czego wracać.

Nazajutrz o świcie kwarciani ruszyli.

Konie parskały w chłodnym powietrzu, a nad stepem unosiła się mgła pachnąca mokrą ziemią. Brama zamkowa otworzyła się ciężko.

Jeden po drugim wyjeżdżali na trakt.

Potem mgła pochłonęła zamek, jakby nigdy go tam nie było. Przed nimi rozciągał się step — ogromny, mokry od wiosny i milczący jak morze przed burzą.

Nie wiedziałam, ile jeszcze uda nam się zobaczyć ani jak wiele szczegółów rodzinnej tradycji znajdzie potwierdzenie w źródłach. Wiedziałam natomiast, że czasami wystarczy przyjechać do miasta, stanąć nad rzeką, otworzyć zeszyt ojca i przez chwilę wyobrazić sobie dwóch młodych ludzi, którzy właśnie przekraczają próg nowego życia.

Bo nie zawsze trzeba odnaleźć mury, żeby odnaleźć historię.

Podczas podróży korzystaliśmy z radiotelefonów CB, które pozwalały nam utrzymywać łączność między samochodami. Było to wygodne rozwiązanie, niezależne od zasięgu sieci komórkowej i niewymagające dodatkowych opłat. Ustaliliśmy kanał 28 w modulacji AM, dzięki czemu mogliśmy na bieżąco rozmawiać i przekazywać sobie informacje o drodze.

– Zaraz będziemy w Bracławiu – powiedział Karol. – Zaczynam się zastanawiać, jak właściwie wyglądało to miasto na początku XVII wieku.

– No właśnie – włączył się Konrad. – Czy zostało tam cokolwiek z tamtego okresu?

– Niewiele, a właściwie prawie nic, co można by bezpośrednio powiązać z początkiem XVII wieku – odpowiedziałam. – Dawny zamek zniknął, zmienił się układ miasta, a kolejne stulecia mocno przekształciły tę przestrzeń.

– To co właściwie wiemy o dawnym Bracławiu? – zapytała Majka.

Przypomniałam sobie opracowanie Bohdana Cherkesa i Ilii Łytwynchuka, w którym autorzy podejmowali problem odtworzenia dawnego układu urbanistycznego miasta.

– Czytałam badania dotyczące historycznej przestrzeni Bracławia. Wynika z nich, że odtworzenie pierwotnego układu jest dziś niemożliwe. Co ciekawe, w XVIII wieku zabudowę miejską przesunięto na drugi brzeg rzeki. Można więc powiedzieć, że miasto stopniowo zmieniło swoje miejsce i oblicze.

– Czyli dzisiejszy Bracław to nie jest już ten Bracław, który znał Stanisław? – upewnił się Konrad.

– Zdecydowanie nie. Nie zobaczymy tych samych ulic, zabudowań ani przestrzeni miejskiej. Od tamtych czasów minęły cztery stulecia. Zmieniały się granice, administracja, mieszkańcy i całe otoczenie. Ale Boh pozostał. Stanisław żył w krajobrazie, którego najważniejszym elementem była właśnie ta rzeka. Można było stanąć nad brzegiem i pomyśleć, że właśnie tędy biegły drogi, którymi przed wiekami przemieszczali się ludzie, że na tych samych wodach odbijało się niebo, choć brzegi wyglądały już zupełnie inaczej.

Kiedy zbliżaliśmy się do Bracławia, wiedzieliśmy już, że nie zatrzymamy się tutaj by szukać pozostałości dawnego miasta. Choć Bracław odgrywał ważną rolę w życiu Stanisława, nasz cel znajdował się nieco dalej. Kilkanaście kilometrów od miasta, w malowniczym zakątku nad Bohem, znajdowała się miejscowość, która była świadkiem jego codziennego życia.

W styczniu 1614 roku Stanisław podjął decyzję.

Za oszczędności, które od lat przechowywał i pomnażał dla niego Jeremiasz, kupił niewielki majątek ziemski w Wojtowcu nad Bohem. Dworek z folwarkiem. Cena była wyjątkowo korzystna.

Na Bracławszczyźnie wielu ludzi sprzedawało ziemię tanio. Strach miał własną wartość. Tatarskie szlaki nie przebiegały daleko. Nie każdy chciał żyć tak blisko niebezpieczeństwa. Stanisław chciał.

Po raz pierwszy od dawna poczuł, że buduje coś własnego.

Nie tylko dla siebie…

Przed nami był Wojtowiec (obecna nazwa Semenky). Miejski ruch stopniowo ustępował miejsca spokojniejszym drogom. Po obu stronach rozciągały się pola, a pomiędzy nimi pojawiały się pojedyncze zabudowania. Boh raz po raz przypominał o swojej obecności, choć nie zawsze był widoczny z drogi. W okolicy Wojtowca rzeka tworzyła charakterystyczne zakola, otaczając pola, łąki i niewielkie skupiska domostw.

Zatrzymaliśmy się nad samym Bohem.

Nie szukaliśmy materialnych śladów po Stanisławie. Wiedzieliśmy, że nie znajdziemy tu niczego, co pozwoliłoby nam bezpośrednio dotknąć jego historii. Nie oczekiwaliśmy również, że krajobraz zachował się przez cztery stulecia w niezmienionej postaci. Wystarczająco dużo czasu upłynęło, by przyroda i działalność człowieka nadały temu miejscu zupełnie inny kształt.

Chcieliśmy po prostu stanąć nad rzeką.

Przed nami rozciągał się Boh – spokojny, szeroki, otoczony zielenią i polami. Płynął swoim odwiecznym rytmem, jakby nie wiedział, że dla czworga podróżnych przybyłych z Krakowa jest czymś znacznie więcej niż tylko kolejnym punktem na mapie.

– No i jesteśmy – powiedział Karol.

Majka rozejrzała się dookoła.

– Pięknie tutaj.

Konrad podszedł bliżej brzegu.

– Trudno uwierzyć, że jesteśmy tak daleko od domu, a jednocześnie tak blisko miejsca, o którym tyle słyszeliśmy.

Z zeszytu ojca:

Stary dwór, choć zbudowany solidnie, wymagał napraw i wzmocnień. W niespokojnych czasach, gdy tatarskie zagony mogły pojawić się na kresowych szlakach niemal bez ostrzeżenia, sam wygodny dom nie wystarczał.

Na wzgórzu nad Bohem rosła więc nowa palisada, pogłębiano rów, wzmacniano bramę i przygotowywano stanowiska dla straży. Dwór powoli zmieniał się w niewielką twierdzę – taką, która mogła zapewnić schronienie domownikom i czeladzi podczas nagłego najazdu. Nie wszystkie prace były jeszcze ukończone, lecz budynek nadawał się już do zamieszkania.

Boh płynął swoim rytmem, a my staliśmy, wpatrując się w jego nurt i otaczającą nas przyrodę. Stanisław zapewne również kiedyś tak patrzył na tę rzekę. Być może nawet z tego samego miejsca. Nie wiedział tylko, że cztery stulecia później ktoś przyjedzie tu samochodem, wyciągnie z bagażnika zeszyt i spróbuje odtworzyć w wyobraźni świat, w którym przyszło mu żyć.

Stanisław wracał właśnie do Wojtowca. Tym razem nie sam. W kolebce, zaprzężonej w dwa kare konie jechała Helena, poślubiona niedawno żona. Towarzyszyła jej panna Dorota Ostrowska – ciotka i zarazem najbliższa powierniczka, niewiele starsza od samej Heleny. Obie kobiety spoglądały na rozległe przestrzenie kresowej ziemi. Kiedy orszak minął ostatnią kępę starych dębów, oczom Heleny ukazał się wreszcie jej nowy dom.

Na lekkim wyniesieniu nad zakolem Bohu stał dwór – surowy, masywny i dumny. Wzniesiony z potężnych dębowych belek i osadzony na wysokiej kamiennej podmurówce, sprawiał wrażenie miejsca stworzonego bardziej do przetrwania niż do wygodnego życia. Wokół niego ciągnęła się świeżo wzniesiona palisada, przy której wciąż krzątali się ludzie.

Wyobrażałam sobie, jak Dorota wychyla się z kolebki i przygląda budowli:

– Ciężko tu będzie przetrwać, ale dom solidny, jak twierdza – zauważyła.

Helena uśmiechnęła się lekko.

– Nie tylko nam moja droga. Tutaj każdemu jest ciężko.

Koła kolebki turkotały po nierównej drodze, a Helena nie mogła oderwać wzroku od dworu. Z bliska wydawał się jeszcze większy niż przed chwilą, gdy ujrzała go zza dębów. Nad palisadą sterczały świeżo zaostrzone pale, a przy bramie uwijali się ludzie kończący ostatnie prace.

— To bardziej warownia niż dwór — odezwała się cicho Dorota.

Stanisław, jadący na czele niewielkiego orszaku, odwrócił się w siodle.

— Jeszcze nie wszystko ukończone — powiedział. — Gdy przyjdzie lato, będzie wyglądał znacznie okazalej.

— Mnie już teraz wydaje się okazały — odparła Helena.

Stanisław spojrzał na nią z wyraźnym zadowoleniem.

Przejechali przez szeroko otwartą bramę. Koła zadudniły na twardym gruncie dziedzińca. Kilka psów myśliwskich wybiegło naprzeciw koniom, szczekając radośnie. Jeden z młodszych pacholików próbował je odganiać, lecz bez większego skutku.

Przed gankiem czekało już kilka osób. Na czele stał zarządca majątku – mężczyzna około trzydziestki, o twarzy ogorzałej od wiatru i słońca. Obok niego ustawili się dwaj zbrojni i kilku służących.

Stanisław zeskoczył z konia.

— Wszystko gotowe?

— Jak tylko mogło być gotowe, jaśnie panie — odparł zarządca z ukłonem. — Izby ogrzane, wieczerza się warzy, a pokoje pani przygotowane.

— Dobrze.

Jeden z towarzyszy Stanisława, rosły szlachcic o sumiastych wąsach, roześmiał się.

— Byle nam gospodyni nie uciekła po pierwszej nocy z tej kresowej fortecy.

— Nie lękaj się, waść — odparła Helena, wychylając się z kolebki. — Nie tak łatwo mnie przestraszyć.

— A to dobrze! — zawołał drugi z mężczyzn. — Bo tutaj nawet wilki wyją po tatarsku.

— Milcz — mruknął Stanisław. — Jeszcze mi żonę wystraszysz.

Mężczyźni śmiali się, ale w ich żartach pobrzmiewała zwyczajna żołnierska serdeczność.

Stanisław podszedł do kolebki. Przez moment patrzył na Helenę bez słowa.

— Witaj w domu — powiedział w końcu, wyciągając do niej dłoń.

Helena ujęła jego rękę i ostrożnie zeszła na ziemię. Poczuła pod stopami twardy grunt dziedzińca. W powietrzu unosił się zapach wilgotnego drewna zmieszany z dymem unoszącym się z kominów.

Za nią wysiadła Dorota.

— Jeśli wszystkie tutejsze dwory pachną pieczenią, to zaczynam lubić tę krainę — oznajmiła.

— To zasługa naszej kucharki — odparł zarządca. — Sama kraina ma także inne zapachy.

— Tego się właśnie obawiam — westchnęła Dorota.

Oczywiście nie zachowały się żadne ślady bytności naszego Stanisława na tej ziemi. Żadne, które można by z całą pewnością powiązać z człowiekiem żyjącym w pierwszej połowie XVII wieku. Ba, trudno byłoby znaleźć nawet materialne pozostałości z późniejszych stuleci. Ale przecież nie po to tutaj przyjechaliśmy, by szukać murów, kamieni czy innych świadectw dawnej obecności.

Chcieliśmy zobaczyć ten krajobraz. Rzekę, jej zakola, rozległe pola i zielone przestrzenie, które być może niewiele zmieniły się od czasów Stanisława. Chcieliśmy poczuć charakter tej ziemi, przyjrzeć się jej przyrodzie i spróbować wyobrazić sobie codzienność ludzi, którzy przed czterystu laty przemierzali ją konno.

Za kilkanaście godzin mieliśmy zostawić samochody i przesiąść się na końskie grzbiety. W towarzystwie naszego przewodnika, właściciela agroturystyki, przez kolejnych sześć dni zamierzaliśmy przemierzać przypuszczalne szlaki, którymi niegdyś podążali Stanisław i jego towarzysze z prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego.

Miała to być już zupełnie inna podróż. Tym razem nie tylko przez miejsca zapisane w rodzinnej historii, ale także przez przestrzeń, którą mieliśmy poznawać z perspektywy końskiego siodła.

W 2019 roku przyjechaliśmy do Winnicy nie po to, żeby szukać przodków w archiwach. Przywieźliśmy ze sobą historię, którą mój ojciec zapisał w zeszycie, a która zaczynała się w 1606 roku. Chcieliśmy zobaczyć miejsca, w których mogła rozgrywać się jej pierwsza część.

Poprzedniego wieczoru dotarliśmy do miasta po całodniowej podróży. 

Było nas czworo: ja, Karol, mój odnaleziony po latach kuzyn, oraz nasi przyjaciele, Konrad i Majka. Każde z nas patrzyło na świat trochę inaczej, ale tego dnia łączył nas jeden cel — odnaleźć miejsce, w którym dwaj młodzi szlachcice rozpoczęli swoją służbę u starosty Kalinowskiego.

Mój ojciec pisał:

W 1606 roku, kierowany niepokojem i żądzą życia, ruszył na kresy. Tam, gdzie kończyło się prawo, a zaczynała siła — postanowił zbudować własny los.

Towarzyszył mu Jeremiasz – rok starszy od Stanisława, przyjaciel z czasów nauki w kolegium jezuitów.

Majątek, który posiadał, miał przy sobie. Trochę pieniędzy, ojcowska szabla i wojskowy rynsztunek, dwa konie i sieć kontaktów z ławy szkolnej…

Czytając te słowa, zawsze wyobrażałam sobie drogę, którą przebyli. Nie była to wycieczka dla przyjemności. Młodzi ludzie zostawiali za sobą znany świat i ruszali w stronę miejsca, w którym chcieli zapracować na własną przyszłość. Nie wiedzieli jeszcze, jak długo przyjdzie im tam pozostać ani co przyniosą kolejne lata.

A teraz my, po ponad czterystu latach, szliśmy ulicami Winnicy, próbując odtworzyć ich pierwszy poranek w mieście.

W zeszycie ojca zachowała się scena, którą szczególnie lubiłam. Mogłam ją sobie wyobrazić niemal jak kadr z filmu.

Gdy Stanisław stanął w antykamerze zamku starosty Kalinowskiego, jego kontusz nosił już wyraźne ślady podróży, on sam jednak trwał wyprostowany, z dłonią wspartą na rękojeści szabli.

Jeremiasz zatrzymał się krok za nim. W przeciwieństwie do przyjaciela nie sprawiał wrażenia człowieka szukającego wojennej sławy. Uważnie obserwował wnętrze komnaty, wiszące na ścianach mapy i stosy dokumentów leżących przy sekretarzyku.

Starosta siedział przy oknie, pogrążony w rozmowie z oficerem. Dopiero po chwili uniósł wzrok.

— Kto zacz? — Zapytał krótko.

Wyobrażałam sobie, że Stanisław podniósł głowę, gotów odpowiedzieć bez wahania, a Jeremiasz, stojący tuż za nim, zdążył już zauważyć więcej szczegółów niż obaj rozmówcy razem wzięci.

Kalinowski nie był człowiekiem, który przyjmowałby nowych ludzi wyłącznie na podstawie listów polecających. Na kresach potrzebował żołnierzy, ale również ludzi rozsądnych, umiejących ocenić niebezpieczeństwo i nie tracących głowy w trudnych okolicznościach.

Ojciec zapisał dalszą rozmowę:

Kalinowski powoli odstawił kielich z winem.

— A czego ode mnie chcecie?

— Służby w wojsku? — odpowiedział Stanisław.

Starosta przez chwilę przyglądał mu się badawczo.

— Umiesz walczyć?

— Umiem jeździć konno i ciąć szablą.

Kalinowski parsknął cicho i spojrzał w stronę uśmiechniętego oficera.

— To umie co drugi szlachcic po gorzałce. Ja pytam, czy potrafisz przeżyć na stepie.

Stanisław milczał.

— Czytasz z trawy jak z księgi? — ciągnął starosta. — Poznasz po ptakach, gdzie idzie czambuł? Wytrzymasz trzynaście godzin w siodle bez snu?

Stanisław zacisnął dłoń na rękojeści szabli.

— Nauczę się.

Starosta uśmiechnął się lekko.

— Dobrze odpowiedziałeś. Głupiec powiedziałby, że już wszystko umie.

W tej krótkiej wymianie zdań było coś, co sprawiało, że Stanisław stawał się dla mnie prawdziwym człowiekiem. Nie nieustraszonym bohaterem, który od początku wszystko potrafił, ale młodym szlachcicem, który miał ambicję i odwagę przyznać, że wiele jeszcze przed nim.

Starosta Kalinowski zwrócił się do Jeremiasza.

— A ty? Też szukasz miejsca w chorągwi?

Jeremiasz zawahał się przez moment.

— Jeśli łaska pana starosty pozwoli, wolałbym służbę spokojniejszą od wojennej.

Tutaj zawsze zatrzymywałam się na chwilę. Jeremiasz nie był przecież tchórzem. Ukończył tę samą naukę co Stanisław, znał się na szabli, odbył podobne przygotowanie wojskowe. Wiedział jednak, że jego miejsce może znajdować się gdzie indziej.

Wyobrażałam sobie, że starosta spojrzał na niego z większym zainteresowaniem.

— A cóż to za służba, którą uważasz za spokojniejszą? — mógł zapytać.

— W kancelaria, jeśli pan starosta uzna mnie za przydatnego. Umiem czytać i pisać, znam łacinę. Potrafię zachować w pamięci to, co powinno pozostać tajemnicą.

To już były moje słowa, nie zapis ojca. Ale pasowały do Jeremiasza: uważnego, rozsądnego, mniej skłonnego do efektownych deklaracji niż Stanisław.

Może Kalinowski uśmiechnął się wtedy pod wąsem.

— A więc jeden chce służyć szablą, drugi piórem. Zobaczymy, który z was będzie miał więcej pracy.

I tak, w mojej wyobraźni, rozpoczęła się ich wspólna historia w Winnicy.

Za oknami zamek powoli pogrążał się w czerwonym świetle zachodzącego słońca. Gdzieś daleko, od strony stepu, przeciągle zawył wilk.

Stanisław spojrzał na przyjaciela z ulgą.

— A więc jednak unikniesz wojaczki.

— Nie zapeszaj — powiedział Jeremiasz. — Na tych ziemiach człowiek może zginąć nawet od źle postawionego przecinka.

— Jeszcze żyjesz — roześmiał się Stanisław.

— Powtarzam ci — mruknął, poprawiając pas przy kontuszu — jeśli Tatarzy kiedyś mnie dopadną, umrę przez ciebie.

Kiedy tego letniego poranka w 2019 roku ruszyliśmy na poszukiwanie miejsca po zamku, wiedziałam, że nie zobaczę takiej budowli, jaką podsuwała mi wyobraźnia. Dawne warownie Winnicy były drewniane i nie przetrwały w postaci efektownych ruin. W dodatku źródła historyczne nie zawsze jednoznacznie wskazują lokalizację poszczególnych zamków.

Szczególnie interesowała nas wyspa Kempa na Bohu, wiązana z dawną warownią. Chcieliśmy zobaczyć jej położenie, przyjrzeć się rzece i spróbować zrozumieć, jak wyglądała przestrzeń, w której przed wiekami mogła funkcjonować siedziba starosty.

— No dobrze, to gdzie właściwie jesteśmy? — zapytał Karol, pochylając się nad mapą. — Bo z tego, co czytam, wynika, że zamków było tu więcej niż jeden, a każdy opisuje się trochę inaczej.

— Czyli tradycyjnie — odpowiedział Konrad. — Człowiek przyjeżdża znaleźć zamek, a najpierw musi ustalić, który zamek ma na myśli.

— I gdzie go postawili — dodała Majka.

— A potem okazuje się, że zamek był drewniany, więc nie ma już czego szukać.

Majka roześmiała się.

— Chciałabym zobaczyć, jak wyglądał i całe jego otoczenie. ludzi, stroje, konie, wnętrza. Wyobrażasz sobie, jak musiało tam być?

— Wyobrażam sobie przede wszystkim Stanisława — powiedziałam. — Dwadzieścia jeden lat, znoszony kontusz, ojcowska szabla i przekonanie, że zaraz pokaże staroście, na co go stać.

— A Jeremiasz? — zapytał Karol.

— Jeremiasz patrzył na mapy i dokumenty — odparłam. — Przynajmniej tak pisze tata. Podejrzewam, że już wtedy wiedział, iż szabla nie rozwiązuje wszystkich problemów.

— Rozsądny człowiek — podsumował Konrad. — W informatyce też czasami lepiej przeczytać dokumentację, niż od razu brać się za walkę z systemem.

Nie mieliśmy pewności, czy właśnie tam, na wyspie Kempa znajdowało się miejsce, w którym Stanisław i Jeremiasz zostali przyjęci na służbę. Nie zamierzałam udawać, że kilka starych murów albo widok na rzekę rozwiąże wszystkie zagadki. Ważne było samo dotarcie do tej części miasta i skonfrontowanie rodzinnej opowieści z rzeczywistym krajobrazem.

Po drodze oglądaliśmy Winnicę współczesną: jej główną ulicę, zabytkowe budynki, kościoły, place i nabrzeże. Zatrzymywałam się, żeby zrobić zdjęcia, a Majka zwracała uwagę na detale architektury. Karol i Konrad sprawdzali informacje i zastanawiali się nad historycznym układem miasta.

W końcu poszliśmy do restauracji. Po kilku godzinach chodzenia taki zwyczajny przystanek stawał się małym świętem. Zamówiliśmy coś do jedzenia, odpoczęliśmy i jeszcze raz rozmawialiśmy o Stanisławie i Jeremiaszu. Myślę, że każdy z nas miał wówczas własny obraz tamtych młodych ludzi.

— Wiecie, co mnie zastanawia? — zaczęłam. — Wszyscy opowiadają o dawnej szlachcie tak, jakby od rana do wieczora walczyli albo ucztowali. A przecież oni też mieli swoje zwyczajne dni.

— Jeremiasz pewnie od rana siedział w papierach — stwierdził Konrad.

— A Stanisław czekał na rozkaz, ćwiczył albo zajmował się końmi — dodał Karol. — I pewnie nie zawsze było tak romantycznie, jak nam się wydaje.

— Zimno, błoto, niewygodne kwatery, kiepskie jedzenie — wyliczyła Majka. — I żadnej możliwości, żeby po ciężkim dniu zamówić sobie kawę.

— Ja bym został w kancelarii — oznajmił Konrad.

W takich chwilach historia przestawała być odległym światem nazwisk, dat i bitew. Zaczynała przypominać życie ludzi, którzy mieli swoje przyzwyczajenia, ambicje i słabości. Może właśnie tego najbardziej szukałam w opowieści ojca — nie tylko odpowiedzi na pytanie, gdzie byli nasi bohaterowie, lecz także wyobrażenia, jacy mogli być.

Następnego dnia o świcie wyruszyliśmy w dalszą drogę

Karol jeszcze raz zerknął na mapę.

— Sześćdziesiąt pięć kilometrów. Niby niedużo.

— W dzisiejszych warunkach — zauważył Konrad. — Spróbuj przejechać to konno, po siedemnastowiecznych drogach.

— Jutro będziemy mogli się przekonać na własnej skórze — powiedziała Majka. — Myślę, że niektóre drogi na Ukrainie od siedemnastego wieku nie doczekały się remontu.

Roześmialiśmy się. Sześćdziesiąt pięć kilometrów na mapie było zaledwie cienką kreską. Przed nami rozciągało się jednak Podole — z jego szerokimi przestrzeniami, drogami pamiętającymi inne czasy i odległościami, które najlepiej mierzyło się nie kilometrami, lecz godzinami spędzonymi w siodle. Na razie mieliśmy pokonać ten dystans samochodami. Prawdziwa próba miała zacząć się później, kiedy przez sześć dni przyjdzie nam zdawać się na konie, drogę i własną wytrzymałość.

Zostawialiśmy za sobą Winnicę, jej ulice, rzekę i przestrzeń, w której niegdyś stała drewniana warownia. Nie dała nam wszystkich odpowiedzi, ale zostawiła coś ważniejszego niż komplet historycznych ustaleń: możliwość zobaczenia miejsca, które wcześniej istniało wyłącznie w opowieści.

Z zeszytu ojca:

Stanisław siedział z towarzyszami w zamkowej sali i śmiał się razem z nimi. Jeszcze jesienią czuł się między tymi ludźmi obco — zbyt młody, zbyt dobrze wychowany, zbyt dobrze wykształcony. Teraz coraz rzadziej zwracano się do niego „paniczu”, a coraz częściej po prostu „Stanisławie”.

Tylko Jeremiasz pozostawał niezmienny.

Z zapałem pracował w kancelarii starosty nad rachunkami i korespondencją. Kiedy Stanisław zaglądał tam późnymi popołudniem, znajdował przyjaciela pochylonego nad stołem przy świetle łojowych świec.

— Jeszcze pracujesz? — zapytał któregoś wieczoru.

Jeremiasz nawet nie podniósł głowy.

— Ktoś musi pilnować, by wasze żołdy się zgadzały.

— Żołdu i tak nie wypłacą na czas.

— Ale w księgach ma się zgadzać — odparł z cieniem uśmiechu.

Stanisław usiadł naprzeciw niego i przez chwilę przyglądał się przyjacielowi w milczeniu. Dopiero potem spytał ciszej:

— Żałujesz, że cię tu wyciągnąłem?

Jeremiasz długo obracał pióro między palcami.

— Jeszcze jesienią powiedziałbym, że tak.

— A teraz?

— Teraz mam przynajmniej wrażenie, że żyję naprawdę.

Stanisław uśmiechnął się lekko. Nie odpowiedział, lecz po raz pierwszy od wielu miesięcy poczuł, że Jeremiasz odnalazł tu dla siebie miejsce.

Nie pamiętam, kto pierwszy powiedział, że naprawdę powinniśmy pojechać na Bracławszczyznę.

Może Karol. To do niego pasowało — potrafił potraktować przypadkową wiadomość, zasłyszaną historię albo odnaleziony w Internecie dokument jak początek czegoś, co należało natychmiast sprawdzić. A może to ja wypowiedziałam te słowa, zanim zdążyłam pomyśleć, ile będzie kosztowała taka podróż, ile czasu zajmie i jak wiele rzeczy może się po drodze skomplikować.

Wiem tylko, że w pewnym momencie przestaliśmy mówić: kiedyś pojedziemy.

Zaczęliśmy mówić: jedziemy.

Mieliśmy lato 2019 roku przed sobą, kilka miesięcy przygotowań, stos dokumentów i map oraz historię rodzinną, która od dawna nie dawała nam spokoju. Mieliśmy też coś, czego nie da się wpisać do żadnego planu podróży: poczucie, że nie jedziemy tam wyłącznie dla siebie.

Na Wschodnim Podolu przed wiekami żyli nasi przodkowie. Nie wiedzieliśmy wszystkiego o ich losach. Nie potrafiliśmy wskazać na mapie miejsca, w którym na pewno stali, ani drogi, którą na pewno przeszli. Wiedzieliśmy jednak dość, by zapragnąć zobaczyć tę ziemię na własne oczy.

Według rodzinnego przekazu nasz przodek Stanisław służył na początku XVII wieku w prywatnej chorągwi starosty Kalinowskiego. Miał być żołnierzem, a później porucznikiem. W opowieściach przekazywanych w rodzinie pojawiała się strażnica, konne patrole, czuwanie nad szlakami i niebezpieczeństwo, które mogło nadejść ze stepów.

Nie wiedziałam, ile z tych szczegółów udałoby się potwierdzić w źródłach historycznych. Nie chciałam dopisywać pewności tam, gdzie pozostawały jedynie domysły. Ale nawet jeśli nie udałoby się odnaleźć żadnego śladu konkretnej strażnicy czy stanicy, przecież sama ziemia nadal tam była. Drogi, rzeki, pagórki, doliny. Niektóre nazwy przetrwały, inne zmieniły brzmienie, a jeszcze inne zniknęły z map.

Chciałam zobaczyć choć część tego świata.

Karol miał własny powód, żeby jechać ze mną.

Byliśmy kuzynami, choć jeszcze kilka lat wcześniej nie wiedzieliśmy o swoim istnieniu. Naszych dziadków, Michała i Mikołaja, łączyła ta sama krew. Byli rodzonymi braćmi, ale los rozdzielił ich tak skutecznie, że ich potomkowie przez długi czas żyli w przekonaniu, iż drugi z braci zginął podczas pierwszej wojny światowej.

Kiedy spotkaliśmy się po raz pierwszy w 2006 roku TU, mieliśmy dziwne wrażenie, że nasze twarze są znajome.

Może to tylko wyobraźnia podpowiadała nam podobieństwo. A może rzeczywiście coś z dawnych pokoleń przetrwało w rysach twarzy, sposobie uśmiechania się albo w drobnych gestach, których nie potrafiliśmy nazwać.

Teraz mieliśmy wspólnie przejechać setki kilometrów, żeby zbliżyć się do historii, która połączyła nasze rodziny, zanim jeszcze przyszliśmy na świat.

Nie jechaliśmy jednak sami.

Byli z nami Majka i Konrad –– nasi przyjaciele, którzy potrafili zaangażować się w cudzą historię tak, jakby szukali własnych przodków.

Wyruszaliśmy więc we czworo.

Dwa samochody, cztery osoby, różne charaktery i jeden wspólny kierunek.

W planie wyglądało to prosto.

W rzeczywistości już samo przygotowanie samochodów zajęło nam sporo czasu.

Nie zamierzaliśmy urządzać rajdu terenowego ani udowadniać nikomu, że potrafimy pokonać najtrudniejszą drogę. Chcieliśmy dojechać bezpiecznie, mieć miejsce na bagaże i dokumenty, nie martwić się każdym większym wybojem. Wiedzieliśmy, że nie wszędzie asfalt będzie tak równy jak w Polsce, a niektóre odcinki mogą okazać się znacznie bardziej wymagające, niż wynikało z mapy.

Wybraliśmy więc dwa solidne i wygodne samochody terenowe z napędem na cztery koła.

Karol z Konradem zajęli się częścią techniczną. Sprawdzali opony, płyny, hamulce i wyposażenie. Ja pilnowałam dokumentów, ubezpieczeń, kopii genealogicznych materiałów i listy rzeczy, które mogły się przydać. Majka natomiast miała talent do przypominania nam o wszystkim, o czym zapominaliśmy.

— A apteczka? — zapytała któregoś dnia.

— Jest.

— A środek na kleszcze?

Zamilkłam.

Majka uśmiechnęła się triumfalnie.

— Właśnie dlatego jadę z wami.

Pakowaliśmy mapy, telefony, ładowarki, latarki, wodę, ubrania na zmianę i rzeczy potrzebne podczas jazdy konnej. Każdy miał własne wyobrażenie o tym, co jest niezbędne. Każdy też uważał, że jego bagaż jest wyjątkowo skromny.

Dopiero gdy zobaczyliśmy wszystko razem, okazało się, że skromność czterech osób zajmuje zaskakująco dużo miejsca.

Wzięłam też zeszyt mojego ojca, w którym spisał rodzinną tradycję i opatrzył ją ilustracjami. Przeglądałam go wielokrotnie, a jednak za każdym razem odkrywałam w nim coś nowego.

Wydawało mi się, że jeśli zabiorę go ze sobą, podróż stanie się bardziej rzeczywista.

Jakbym nie jechała sama, lecz razem z tymi wszystkimi, którzy przez lata przechowywali opowieść i przekazywali ją dalej.

Wreszcie nadszedł dzień wyjazdu.

Niebo nad Krakowem było jeszcze blade, kiedy sprawdziliśmy po raz ostatni, czy niczego nie zostawiliśmy. Silniki pracowały spokojnie. Bagaże były na swoich miejscach, dokumenty schowane, telefony naładowane.

Przez chwilę stałam obok samochodu i patrzyłam na nasz niewielki konwój.

Nie przypominaliśmy wyprawy historycznej. Nie mieliśmy mundurów, sztandarów ani zamiaru odtwarzać dawnych wydarzeń. Byliśmy po prostu czwórką ludzi, którzy postanowili pojechać daleko, żeby lepiej zrozumieć coś, co wydarzyło się dawno temu.

A jednak, kiedy ruszyliśmy, poczułam lekkie wzruszenie.

Zostawialiśmy za sobą miasto, codzienne obowiązki i wszystkie sprawy, które jeszcze wczoraj wydawały się najważniejsze.

Przed nami była granica, Lwów, Tarnopol, Winnica i Bracław.

A gdzieś za tymi nazwami — niewidzialna droga prowadząca wstecz, do ludzi, których nie mogliśmy już spotkać, ale których los wciąż miał wpływ na nasze życie.

Droga na wschód

Pierwsze kilometry minęły nam na rozmowach o rzeczach zupełnie zwyczajnych.

Czy mamy dość wody? Czy ktoś widział ładowarkę do aparatu? Kto prowadzi następny odcinek? Czy zatrzymamy się na kawę przed Rzeszowem, czy dopiero później?

Tak właśnie zaczyna się większość wielkich podróży. Nie od podniosłych słów, lecz od sprawdzania, czy wszyscy mają zapięte pasy.

Jechaliśmy przez południowo-wschodnią Polskę, zmieniając się za kierownicą. Ponieważ wszyscy mieliśmy prawo jazdy i dobrze czuliśmy się za kółkiem, nie musieliśmy opierać całej trasy na jednej osobie. To dawało swobodę. Można było przejechać dłuższy odcinek, a potem odpocząć, napić się kawy i popatrzeć przez okno, nie śledząc bez przerwy drogi.

Oba samochody utrzymywały kontakt. Gdy jeden zwalniał, drugi dostosowywał tempo. Na postojach zbieraliśmy się wokół otwartych bagażników, porównując wskazania nawigacji z papierowymi mapami.

Karol lubił mieć wszystko sprawdzone. Konrad podchodził do planowania bardziej praktycznie: jeśli droga prowadziła we właściwym kierunku, nie widział powodu, żeby się nad nią zbyt długo zastanawiać. Majka z kolei potrafiła zatrzymać nas w pół zdania pytaniem o nazwę miejscowości, którą właśnie mijaliśmy.

— Poczekajcie. Jak ona się nazywała?

— Która?

— Ta przed zakrętem. Widziałam nazwę tylko przez chwilę.

— Majka, mamy przed sobą jeszcze kilkaset kilometrów nazw — zauważył Konrad.

— Właśnie dlatego trzeba zapamiętywać je po kolei.

Śmialiśmy się, ale wszyscy wiedzieliśmy, że te nazwy nie są dla nas obojętne. Każda mogła mieć związek z dawną historią, z dokumentem, z czyimś życiem. Nie wszystkie dało się powiązać z naszymi przodkami, a niektóre pozostawały tylko punktem na mapie. Mimo to trudno było przejeżdżać obok nich bez zainteresowania.

Przekroczyliśmy granicę w Medyce. Zwyczajny dla wielu podróżnych moment dla mnie miał szczególne znaczenie. Po drugiej stronie zaczynał się kraj, w którym polskie ślady mieszały się z ukraińską codziennością, a znane z archiwów nazwy miejscowości nabierały przestrzennego kształtu.

Nie spodziewałam się, że od razu poczuję się jak u siebie. Nie chciałam też udawać, że rozumiem tę ziemię tylko dlatego, że przeczytałam wiele dokumentów.

Byłam przyjezdną.

Miałam prawo do ciekawości, ale nie do pewności, której nie dawało mi własne doświadczenie.

Wiedziałam o tym i właśnie dlatego chciałam patrzeć uważnie.

We Lwowie zatrzymaliśmy się na tyle długo, by odetchnąć po granicy i poczuć, że jesteśmy już naprawdę w drodze. Miasto miało w sobie warstwy historii, które trudno było oddzielić od siebie. Polskie nazwy, ukraińskie napisy, stare kamienice, współczesne samochody i ludzie zajęci własnymi sprawami — wszystko istniało obok siebie bez potrzeby tłumaczenia się komukolwiek.

Nie próbowaliśmy zwiedzać wszystkiego. Wiedzieliśmy, że nie po to przyjechaliśmy na Ukrainę, żeby w jeden dzień zobaczyć jak najwięcej zabytków.

Naszym celem było Podole.

Ruszyliśmy dalej przez Zborów i Tarnopol w stronę Chmielnickiego, miasta znanego dawniej jako Płoskirów. Nazwy zmieniały się wraz z historią, a każda z nich niosła własne wspomnienia. Czasem trudno było uwierzyć, że jeden punkt na mapie mógł przez stulecia należeć do tak wielu różnych światów.

Otworzyłam zeszyt i spojrzałam na pierwszą stronę:

Rok Pański 1606. Kresy południowo-wschodnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Krajobraz rozciągał się bez końca. Falujące trawy stepów uginały się pod wiatrem, który niósł zapach rozgrzanej ziemi i dalekich ognisk. Słońce złociło wszystko dookoła — topole i wierzby nad rzeką, drogi ginące w pustce, sylwetki ludzi i koni. Był to świat surowy i dziki, a zarazem piękny — świat jeszcze nie do końca oswojony.

Stanisław, siedział na siwym koniu i patrzył w dal, tam gdzie niebo stykało się z ziemią.

— Widzisz to, Jeremiaszu? — rzucił przez ramię do przyjaciela.

— Step jak step — odparł jeździec. — Tylko końca nie widać.

Stanisław uśmiechnął się lekko.

— Właśnie dlatego tu jesteśmy.

Miał ledwie dwadzieścia jeden lat (…)

W pewnym momencie rozmowa zeszła na naszych dziadków.

— Zastanawiam się, czy oni też kiedyś jechali w nieznane — powiedział Karol, kiedy zatrzymaliśmy się na krótki postój.

— Na pewno — odpowiedziałam. — Tylko nie mieli nawigacji i nie mogli sprawdzić, czy następna stacja benzynowa jest czynna.

Nie wiedzieliśmy, jak wyglądały ich podróże. Nie chcieliśmy ich sobie wyobrażać jako nieustannej przygody, bo dawniej droga oznaczała również niewygodę, niebezpieczeństwo, choroby i rozłąkę. Nasza podróż była dobrowolna. Mogliśmy zawrócić, zmienić trasę albo zatrzymać się w hotelu. Oni często nie mieli takiego wyboru.

Ta świadomość nie odbierała nam radości. Przeciwnie, sprawiała, że bardziej docenialiśmy możliwość podróżowania bez lęku, który mógł towarzyszyć ludziom w innych epokach.

Po drodze mijaliśmy rozległe pola, wsie i długie odcinki dróg, na których krajobraz zdawał się otwierać coraz szerzej. Nie wszystko było malownicze. Niektóre fragmenty trasy okazywały się nużące, inne wymagały cierpliwości. Były nierówności, postoje i chwile, kiedy człowiek miał dość siedzenia w samochodzie.

Ale właśnie wtedy zaczynało się prawdziwe podróżowanie.

Nie w idealnym obrazie z pocztówki, lecz w zmęczeniu, w kurzu osiadającym na karoserii, w kanapce jedzonej na parkingu i w rozmowie, która urywała się, bo wszyscy na chwilę zasypiali.

Wieczorem dotarliśmy do Winnicy.

Po całym dniu drogi miasto wydawało się niemal luksusem. Można było zostawić samochód, rozprostować nogi, zjeść spokojnie kolację i nie sprawdzać co kilka minut mapy.

Przy stole rozłożyliśmy plan kolejnego dnia.

Winnica, Bracław, Wojtowiec zwany obecnie Semenky…

Patrzyłam na linię naszej trasy i próbowałam wyobrazić sobie, jak zmieni się krajobraz, gdy zbliżymy się do celu.

— Jesteśmy już naprawdę blisko — powiedziałam.

— Blisko czego? — zapytała Majka.

Pomyślałam przez chwilę.

— Miejsca, o którym tyle czytałam.

Nie dodałam, że równie mocno bałam się rozczarowania, jak na nie czekałam. Łatwo jest przywiązać się do obrazu zbudowanego z dokumentów i opowieści. Trudniej zaakceptować rzeczywistość, która nie zawsze odpowiada wyobrażeniom.

A przecież właśnie po to jechaliśmy.

Nie po to, by Podole potwierdziło wszystko, co sobie o nim wymyśliliśmy.

Po to, byśmy mogli zobaczyć, co jest prawdziwe.

Przez lata nasze rozmowy o rodzinnej historii toczyły się między dokumentami, starymi mapami i opowieściami, które próbowałam odtworzyć na podstawie zachowanych źródeł. Z czasem niektóre nazwiska i miejscowości stały się nam tak bliskie, jakbyśmy znali je osobiście. Wracaliśmy do nich podczas spotkań, a później, kiedy Karol i Konrad zamieszkali w Edynburgu, również podczas rozmów na Skype.

Jednym z takich miejsc był Bracław i jego okolice. Pojawiały się w rodzinnych przekazach od dawna, związane z opowieściami o dawnych przodkach, wojskowej służbie i niespokojnych czasach, w których przyszło im żyć. Znałam te historie z dokumentów i zeszytu mojego ojca, ale tamte ziemie pozostawały dla mnie czymś odległym — przestrzenią istniejącą bardziej na starych mapach i kartach rodzinnych zapisków niż w rzeczywistym świecie.

Czasami wyobrażałam sobie, jak wyglądały miejsca, w których żyli nasi przodkowie. Czy coś jeszcze z nich pozostało? Czy można odnaleźć ślady ich obecności, czy też upływ czasu zatarł wszystko, co mogłoby połączyć współczesność z tamtą odległą przeszłością? Myśl o podróży na Podole powracała od czasu do czasu, ale traktowałam ją raczej jako marzenie niż konkretny plan. Wydawało mi się, że odległość, granice i zwyczajne życiowe obowiązki sprawiają, że taka wyprawa pozostanie jedynie w sferze wyobraźni.

Nie przypuszczałam, że właśnie jedna z takich rozmów na Skype zapoczątkuje wyprawę, o której wcześniej myślałam wyłącznie w kategoriach historycznej fantazji.

Był kwiecień 2019 roku. Pamiętam go jako jeden z tych miesięcy, kiedy wiosna niby już się zaczyna, ale człowiek wciąż nie ma pewności, czy może schować zimową kurtkę. Tego dnia połączyliśmy się jak zwykle. Karol siedział przed komputerem w Edynburgu, a ja miałam obok siebie kilka dokumentów, które chciałam mu pokazać.

Najpierw rozmawialiśmy o zwyczajnych sprawach. O pracy, o planach na najbliższe tygodnie, o tym, co udało się znaleźć w archiwach. Potem Karol wspomniał, że w firmie poznał nowego człowieka.

— Wiesz, mamy takiego chłopaka w pracy — powiedział. — Ukraińca. Ma na imię Oleg, ale właściwie Oleksandr. Pracuje jako goniec. Pochodzi z okolic Bracławia.

Podniosłam głowę znad dokumentów.

— Z okolic Bracławia?

— Tak. Rozmawialiśmy przy kawie. Wiesz, automat, chwila przerwy, zwykłe pytania: skąd jesteś, czym się zajmujesz. I tak się zgadaliśmy.

— A co on tam robił? W sensie, przed wyjazdem?

— Jego rodzina prowadzi gospodarstwo agroturystyczne. Mają kilka koni. Oleg pracuje tutaj i co miesiąc przesyła rodzinie pieniądze, żeby mogli rozwijać działalność. Powiedział, że można do nich przyjechać. Kilka dni w siodle, zwiedzanie okolic, noclegi po drodze. Przewodnikiem jest jego brat, Jaroslav.

Bracław.

Nazwa, którą znałam z map, opracowań historycznych i rodzinnego zeszytu. Miejsce, które dotąd istniało dla mnie przede wszystkim jako punkt na wschodnim Podolu, związany z opowieścią o przodku Stanisławie i jego służbie wojskowej. A teraz nagle stało się miejscem, do którego można było po prostu pojechać.

Nie przez wyobraźnię. Nie przez kartki książek. Samochodem, a potem konno.

— Karol, zdajesz sobie sprawę, co ty właśnie powiedziałeś? — zapytałam.

Uśmiechnął się.

— Domyślam się.

— Bracław i okolice. To przecież właśnie tam, według tradycji rodzinnej, miała znajdować się strażnica związana ze służbą Stanisława.

— Właśnie dlatego o tym pomyślałem. Kiedy Oleg powiedział, skąd pochodzi, od razu przypomniał mi się twój zeszyt. Pomyślałem, że może to nie jest zwykły zbieg okoliczności.

Spojrzałam na otwartą stronę notatek. Były tam daty, nazwiska, fragmenty rodzinnych opowieści i moje własne znaki zapytania na marginesach. Znałam je niemal na pamięć, a jednak nagle wydały mi się inne. Jakby przestały być zamkniętym zapisem przeszłości i otworzyły drzwi do czegoś, co mogło się dopiero wydarzyć.

— Przez kilka dni konno? — upewniłam się.

— Tak. Jaroslav prowadzi takie wyprawy. Można nocować w różnych miejscach, nie trzeba codziennie wracać do gospodarstwa. Podobno okolica jest piękna.

— A konie?

— Mają kilka. Nie wiem jeszcze, jakie dokładnie, ale to wszystko można ustalić.

— A ty już planujesz wyjazd?

— Ja? — Karol udał zdziwienie. — Ja tylko przekazuję ci informację.

— Oczywiście. A Konrad już pewnie szuka samochodów.

Karol roześmiał się.

— Jeszcze nie. Ale przyznaj, że to brzmi ciekawie.

Przyznałam. Brzmiało nie tylko ciekawie. Brzmiało jak zaproszenie, na które czekałam, choć dotąd nie wiedziałam, że go potrzebuję.

Po zakończeniu rozmowy długo siedziałam w ciszy.

Za oknem Kraków toczył swoje zwyczajne życie. Ktoś przechodził chodnikiem, na ulicy zatrzymał się autobus, z sąsiedniego mieszkania dobiegały odgłosy codziennych zajęć. Wszystko było takie samo jak godzinę wcześniej, a jednak ja myślałam już o czymś zupełnie innym.

Wyobrażałam sobie drogę na wschód. Kraków, Rzeszów, granicę, Lwów, Tarnopol, Winnicę, a potem kolejne nazwy, które znałam z map i dokumentów. Myślałam o dawnych traktach, o stepowym wietrze, o rzece Boh, o miasteczkach, w których mogły zachować się ślady świata sprzed czterystu lat.

Przede wszystkim jednak myślałam o Stanisławie.

Urodził się w 1585 roku. Nie znałam jego twarzy, nie wiedziałam, jakim był człowiekiem poza tym, co można było wyczytać z rodzinnego przekazu. Czy był spokojny, czy porywczy? Czy tęsknił za domem, kiedy wyruszał na służbę? Czy opowiadał synowi Janowi o swoich wyprawach? Czy zdarzało mu się wracać z patrolu i przez chwilę po prostu siedzieć w milczeniu, zmęczonym po długim dniu?

Nie miałam odpowiedzi. Miałam tylko kilka dat, opowieści ojca i własną ciekawość.

A teraz pojawiła się możliwość, by zobaczyć krajobraz, który mógł być częścią jego świata.

Nie łudziłam się, że odnajdziemy dokładnie miejsce dawnej strażnicy. Po czterystu latach mogło nie pozostać po niej nic rozpoznawalnego. Nie wiedziałam też, czy rodzinny przekaz umiejscawiał ją precyzyjnie, czy raczej wiązał z większym obszarem. Ale sama podróż miała sens niezależnie od tego, co udałoby się potwierdzić.

Chodziło o to, by stanąć na tej ziemi, spojrzeć na jej rozległość i spróbować wyobrazić sobie ludzi, którzy kiedyś przemierzali ją konno.

Pomyślałam też o Majce. Wiedziałam, że gdy tylko opowiem jej o pomyśle, zacznie zadawać pytania, szukać map i sprawdzać nazwy. Jej entuzjazm potrafił zamienić najzwyklejszy pomysł w konkretny plan.

A Konrad? Konrad zapewne będzie chciał wiedzieć, ile kilometrów trzeba przejechać, ile paliwa zużyją samochody i czy warto kupić dodatkową nawigację. Karol natomiast będzie już myślał o koniach i o tym, co jeszcze można zobaczyć po drodze.

Znałam ich na tyle dobrze, by wiedzieć, że nie poprzestaniemy na samej rozmowie.

Kilka dni później znów połączyliśmy się na Skype. Tym razem do rozmowy dołączył Konrad, a ja zadzwoniłam do Majki i Ewy, żeby i one mogły nas słyszeć.

Karol opowiedział wszystko jeszcze raz, od początku: o spotkaniu przy automacie z kawą, o Oleksandrze, o jego rodzinie i gospodarstwie, o koniach oraz o Jaroslavie, który miałby prowadzić nas przez okolice Bracławia.

— Czyli rozumiem, że nie jedziemy tam tylko po to, żeby popatrzeć na konie? — zapytała Majka.

— Nie tylko — odpowiedziałam. — Chociaż, uczciwie mówiąc, ja też chciałabym na nich pojeździć.

— Fajnie –– wtrąciła Ewa. –– Wy trzymacie się w siodle jak prawdziwi zawodowcy, a ja musiałabym zacząć od oprowadzanki.

— Nie przesadzaj — zaśmiał się Karol. — Przecież nie planujemy wyprawy na koniec świata.

— Nie na koniec świata — zgodziła się Ewa. — Tylko na wschodnie Podole. Do miejsca, którego dokładnego położenia jeszcze nie znamy, z gospodarzem, którego nie spotkaliśmy, i na konie, których nie widzieliśmy i których już się boję. Rzeczywiście, sama przyjemność.

Wszyscy zaczęliśmy się śmiać.

–– A poza tym, kto zajmie się kotem i paprotką? –– dodała Ewa.

–– Ty? –– zapytał Konrad.

–– No właśnie… Ktoś musi zostać w Krakowie.

Majka już miała otwartą stronę z mapą.

— A jak daleko jest Bracław od Winnicy? — zapytała. — I czy po drodze możemy odwiedzić te miejscowości, o których mówiłaś?

— Możemy spróbować — odpowiedziałam. — Chciałabym zobaczyć Winnicę, Bracław, Wojtowiec. A jeśli uda się dobrze rozplanować trasę, także miejsca związane z dalszą historią rodziny.

— To trzeba zrobić porządnie — stwierdził Konrad. — Nie będziemy jechać na ślepo.

I tak rozpoczęła się nasza wyprawa, choć do wyjazdu pozostawało jeszcze trzy miesiące.

Najpierw trzeba było ustalić trasę, sprawdzić odległości i czas przejazdu. Potem pomyśleć o samochodach, noclegach, dokumentach, pieniądzach i wszystkim, co zwykle wydaje się mało romantyczne, dopóki nie okaże się niezbędne. Musieliśmy też ustalić, jak przygotować się do kilku dni jazdy konnej i co zabrać ze sobą, żeby nie obciążać bagażników niepotrzebnymi rzeczami.

Nie chcieliśmy udawać zawodowych podróżników ani miłośników ekstremalnych wypraw. Byliśmy zwyczajnymi ludźmi, którzy mieli ciekawość świata, trochę doświadczenia w podróżowaniu i przekonanie, że do nieznanego miejsca najlepiej jechać z otwartą głową, ale też z dobrze przygotowanym planem.

Dwa samochody wydawały się rozsądnym rozwiązaniem. Dawały niezależność, pozwalały rozdzielić bagaże i sprawiały, że w razie problemu nie zostawalibyśmy zupełnie bez możliwości dalszej jazdy. Zaczęliśmy rozważać auta z dobrym prześwitem, napędem na cztery koła i zawieszeniem, które nie podda się po pierwszych dziurach. Nie po to, by szukać bezdroży dla samej przyjemności jazdy po nich, ale po to, by móc bez obaw dotrzeć do gospodarstwa i miejsc, w których asfalt mógł dawno stracić swoją pierwotną gładkość.

Karol wrócił do rozmów z Oleksandrem. Chciał dowiedzieć się więcej o gospodarstwie, koniach, noclegach i możliwościach organizacji wyprawy. Ja zaczęłam porządkować dokumenty rodzinne, zaznaczać na mapie miejsca, które chciałabym zobaczyć, i tworzyć listę pytań, na które być może uda się znaleźć odpowiedź już na miejscu.

Majka zabrała się za wyszukiwanie informacji o miejscowościach. Konrad, zgodnie z przewidywaniami, zaczął sprawdzać drogi i samochody.

Każde z nas miało swoją część pracy, a jednak coraz częściej odnosiłam wrażenie, że planujemy coś więcej niż wyjazd.

Mieliśmy ruszyć w drogę, która łączyła teraźniejszość z historią rodziny. W drogę, podczas której nazwiska zapisane w starych dokumentach miały stać się nazwami miejscowości, rzek i dróg. W drogę, która być może nie przyniesie wielkich odkryć, ale pozwoli nam zrozumieć, jak rozległy był świat naszych przodków.

I jeszcze jedno: mieliśmy jechać razem.

Po setkach rozmów prowadzonych przez ekran komputera, po długich wieczorach spędzonych nad starymi papierami wreszcie pojawił się plan, który mógł nas wszystkich wyprowadzić poza codzienność.

Nie wiedziałam wtedy, co zastaniemy na Bracławszczyźnie. Nie wiedziałam, czy uda nam się odnaleźć ślady dawnej strażnicy, czy zobaczymy miejsca, które pamiętały czasy Stanisława i Jana, ani czy jazda konna okaże się tak wspaniała, jak sobie wyobrażałam.

Wiedziałam tylko, że chcę tam pojechać.

I że kiedy przyjdzie dzień wyjazdu, zabiorę ze sobą zeszyt mojego ojca.

Nie po to, żeby udowodnić za wszelką cenę, że każda rodzinna opowieść jest prawdziwa. Zabiorę go, ponieważ właśnie od niego wszystko się zaczęło — od zapisanych stron, od ilustracji wykonanych ręką ojca i od historii, która przez pokolenia nie pozwalała zapomnieć o ludziach żyjących na dalekim, wschodnim Podolu.

A teraz, po czterystu latach, ich potomkowie mieli znów ruszyć w tamtą stronę.

Tym razem nie na wojennym szlaku.

Tym razem w poszukiwaniu pamięci.

_________________________________________________

Spotkanie, które połączyło pokolenia